• Sadakayı bırakın, emeklinin hakkını verin!
• Utanın be!
• 88. ÖLÜM YILDÖNÜMÜNDE…
• Kuvayı Milliye’nin ilk öncülerinden Miralay İsmail Hakkı Bey
• Türkiye’de yeni saflaşma: ‘Arınanlar’ ve ‘vurguncular’

SUNUŞ

Herkes, bilgi edinme, haber alma, özgür düşünce, ifade ve serbest eleştiri hakkına sahiptir. Düşünce ve ifade özgürlüğünün kullanılmasının başlıca yolu olan medya ve yayın özgürlüğü temel insan haklarındandır. Bu hakların demokratik hukuk devletinde anayasal güvence altında olması esastır.

Gazetecinin hakları, halkın haber alma hakkının ve ifade özgürlüğünün; meslek ilkeleri ise dürüst ve doğru iletişimin temelini oluşturur. Meslek ilkeleri gazeteciler ve medyanın özdenetimini öngörür ve değerlendirme mercii öncelikle vicdanlardır. Bu nedenle medya yöneticileri ve gazeteciler, her türlü medya ve dijital mecrada meslek ilkelerine uymalı, uyulmasını gözetmelidir.

Gazeteci olmadıkları halde çeşitli biçimlerde gazetecilik faaliyetine katılanlar da bu sorumluluklar kapsamındadır.

Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi, gazete ve dergilerin yanı sıra, dijital mecralarda yapılan yayıncılık ve haber sitelerinin sosyal medyadaki faaliyetlerini de kapsar.

A-Gazeteci tanımı

Günlük, süreli yahut anlık, yazılı, görüntülü, sesli, elektronik veya dijital medyada, kadrolu, sözleşmeli ya da telif karşılığı, haber alma, işleme, iletme veya görüş, fikir belirtme görevi üstlenen ve asıl işi ile başlıca geçim kaynağı bu olan, mesleki kurallar ve ilgili yasalar karşısındaki konumu bu tanıma uygun olanlar gazetecidir.

Mesleki eğitim ve deneyimi yeterli olan gazeteciler, dijital mecralarda kendi başlarına da habercilik faaliyeti yürütebilir veya bir medya kurumuna bağlı olmadan serbest çalışabilirler.

Medya alanındaki işletmeler, çalıştırdıkları gazetecilere hukukun gazetecilere tanıdığı sendikal örgütlenme hakkı da dahil olmak üzere tüm haklardan yararlanma imkanı sağlamak zorundadır.

B- Gazetecinin sorumluluğu

Gazeteci, medya özgürlüğünü, halkın doğru haber alma, bilgi edinme hakkı adına dürüstçe kullanır. Bu amaçla her türlü sansür ve oto sansürle mücadele eder. Gazeteci, halka ve gerçeğe karşı sorumludur. Bu sorumluluk kamu otoriteleri ve işverenine olan sorumluluklarından önce gelir. Bilgi, haber ve özgür düşünce herhangi bir ticari mal ile hizmetten farklı olarak kamusal nitelik taşır. Gazeteci, ilettiği haber ve bilginin sorumluluğunu üstlenir. Gazetecinin özgürlüğünün içeriğini ve sınırlarını, öncelikle sorumlulukları ile meslek ilkeleri belirler.

Profesyonel mesleği gazetecilik olmayan ancak dijital mecralar ile sosyal medyayı içerik üretme, bilgi toplama ve yayma amacıyla kullanan “Vatandaş gazeteciler”, “Dijital içerik üreticileri”, “Sokak röportajcıları”, “Kırıntı haberciler” de kamu yararını gözetmeli; doğruluk ve nesnelliği esas almalı, bilgi kirliliğine yol açmamaya özen göstermelidirler.

C- Medya sahipliği ve finansmanında şeffaflık

Medya sahipleri, editoryal bağımsızlığa müdahale edemez; editoryal süreçler, hiçbir dış etki altında kalmadan şeffaf ve bağımsız biçimde yürütülür.

Medya sahipliği ve iş ilişkileri, kamu yararını gözeten düzenlemelere uygun şekilde şeffaf olmalı; kamu ihalelerine katılmamaları sağlanmalıdır.

Medyaya kamu tarafından sağlanan dolaylı ya da dolaysız finansal destekler, şeffaflık ilkesine uygun biçimde açıklanmalı ve denetime açık olmalıdır.

Medya ve gazetecilerin, sponsorluk, fon ve reklam gibi tüm finansal ilişkileri şeffaf olmalı; editoryal bağımsızlığa gölge düşürecek ve çıkar çatışması yaratacak fon ve sponsorluk ilişkilerinden kaçınılmalıdır. Gazetecilerin ücretli konuşmacılık ve benzeri gelir temin eden faaliyetlerinde de etik sınırlamalara uyulmalı ve şeffaf olunmalıdır.

D- Gazetecinin hakları

Gazeteci; tüm bilgi kaynaklarına serbestçe ulaşma ve kamu yaşamını belirleyen, halkı ilgilendiren tüm olayları izleme ve araştırma hakkına sahiptir. Gazetecinin karşısına çıkarılacak gizlilik ve sır gibi engeller, hukuka ve uluslararası normlara uygun olmalıdır.

Gazeteci; doğruluğuna ve nesnelliğine inanmadığı bir görüşü savunmaya ve meslek ilkelerine aykırı bir işe zorlanmamalıdır.

Gazeteci; medya kuruluşunun işleyişini etkileyen önemli kararlardan haberdar edilmeli ve bu kararların alınmasına katılmalıdır.

Gazeteci; ekonomik bağımsızlığını güvence altına alacak düzeyde ücret almalıdır.

Gazeteci; kaynakların gizliliği ilkesi uyarınca, -konusu suç oluştursa dahi- kaynağını ve elindeki belgeleri açıklamaya, tanıklık yapmaya zorlanamaz. Gazeteci ancak kaynağının izin vermesi ve kaynağı tarafından yanıltılmış olması hallerinde kaynağını açıklayabilir.

E- Gazetecinin temel görevleri

Gazeteci; haber alma, yorum yapma ve eleştirme özgürlüğünü kullanırken, kendi açısından sonuçları ne olursa olsun, gerçekleri çarpıtmadan aktarmak ve halkın bilgi edinme hakkını gözetmek zorundadır.

Gazeteci; başta barış, demokrasi, hukukun, üstünlüğü laiklik ve insan hakları olmak üzere; insanlığın evrensel değerlerini, çok sesliliği, farklılıklara saygıyı savunur.

Gazeteci; milliyet, ırk, etnisite, cinsiyet, cinsel kimlik, cinsel yönelim, dil, din, mezhep, inanç, inançsızlık, sınıf, dünya görüşü ayrımcılığı yapmadan tüm uluslar, halklar ve bireylerin haklarını tanır, saygı gösterir.

Gazeteci; insanlar, uluslar ve topluluklar arasında nefreti, düşmanlığı körükleyici yayından kaçınır.

Gazeteci; bireylerin, toplulukların ve ulusların kültürel değerlerini, inançlarını veya inançsızlığını saldırı konusu haline getiremez, küçümseyemez, alay edemez.

Gazeteci; şiddeti haklı gösterici, özendirici ve savaşı kışkırtıcı yayın yapamaz.

Gazeteci, kaynağını bilmediği bilgi ve haberleri yayınlamaz; kaynak açık olmadığında, yayınlamaya karar verdiği durumlarda da kamuoyuna gerekli uyarılarda bulunur.

Gazeteci; bilgiyi yok edemez, görmezden gelemez, metinler ve belgeleri değiştiremez.

Gazeteci; halkın haber alma hakkıyla doğrudan bağlantılı bir amaçla izin verilmedikçe kimsenin özel yaşamın gizliliğini ihlal edemez.

Gazeteci, yayınlarındaki her yanlışı en kısa sürede düzeltmekle ve gerektiğinde özür dilemekle yükümlüdür.

Gazeteci, karşı görüşe ve cevap hakkına, kötüye kullanılmaması ve kabul edilebilir biçimde yapılması kaydıyla saygılı olmalıdır.

Gazeteci, bilgiye erişim faaliyeti sırasında kimlik gizleme gibi yanıltıcı yöntemler kullanamaz.

Gazeteci, bir bilgi ile haberin yayınlanması ya da yayınlanmaması karşılığı hiçbir maddi veya manevi çıkar sağlayamaz; çıkar çatışması yaratmaktan kaçınır. Gazeteci, konumu ne olursa olsun haber kaynağı olarak kişi ve kurumlarla iletişimini ve ilişkisini meslek ilkelerini gözeterek yürütür.

Gazeteci; mesleğini, reklamcılıkla, halkla ilişkilerle veya propagandacılıkla karıştıramaz. İlan- reklam kaynaklarından herhangi bir telkin, tavsiye alamaz, maddi çıkar sağlayamaz.

Gazeteci hangi konuda olursa olsun, elde ettiği bilgi ve belgeleri kendi yararına kullanamaz.

Gazeteci, ulusal ve uluslararası politikalar hakkında yayın yaparken öncelikle halkın haber alma hakkı, mesleğin temel ilkeleri ve özgürlükçü demokrasi ölçütlerini göz önünde bulundurur.

Gazeteci, mağdurun, güçsüzün, yoksulun ve “sesini duyuramayanların” sesi olmakla yükümlüdür.

Gazeteci insanların lekelenmeme hakkına özen göstermeli ve korumalıdır.

2.BÖLÜM

GAZETECİNİN DOĞRU DAVRANIŞ KURALLARI

Haber ile yorum:

Haber ile yorum ve görüş ayrımı açık bir şekilde yapılmalı, okurun ve izleyicinin neyin haber, neyin yorum olduğunu kolayca ayırt etmesi sağlanmalıdır.

Televizyonlarda ve görüntülü yayınlardaki haber bültenlerinde yorum bölümleri, haberden belirgin biçimde ayrılmalıdır.

Tartışma programları, nesnellik ve denge gözetilerek hazırlanmalı; kamuoyunu yanıltacak söylemlerden kaçınılmalı ve toplumun bilgilendirilmesi esas alınmalıdır.

Fotoğraf ve görüntü:

Fotoğraflarda gerçekliği bozacak ekleme, çıkarma, kolaj veya montaj yapılmamalıdır. Fotoğraf çekilemeyen özel durumlarda animasyon, illüstrasyon, montaj, canlandırma, dijital oynamalarla üretilmiş fotoğraf ve görsellerin bu niteliği ile güncel olup olmadığı, okur/izleyiciler tarafından kolayca fark edebilecek şekilde belirtilmelidir.

Kamusal kimliği olmayan kişilerin fotoğraf ve görüntüleri, etkinlik, olay, panel veya konser gibi kamuya açık alandaki faaliyetler dışında, kamu yararı ve haber değeri söz konusu olmadıkça izinsiz çekilmemelidir. Bu kişilerin dijital ortamlardaki fotoğrafları da izinsiz kullanılmamalıdır.

Cesetleri yakın plan gösteren, kan ve şiddet unsurları içeren fotoğraflara yer verilmemelidir. Gizli kamera gibi teknolojik yöntemler sadece geniş kamu yararı olan ve başka türlü elde edilemeyecek durumlarda kullanılabilir.

Drone gibi insansız hava araçları ile fotoğraf ve görüntü çekimi sırasında özel hayatın gizliliğine saygı gösterilmeli; hava trafiği ve uçuş güvenliği dikkate alınarak insan ve diğer canlıların hayatını tehlikeye atacak tutum ve davranışlardan kaçınılmalıdır.

Haber- İlan (Reklam):

Haber ve yorum metinleri veya görüntüleri ile ilan, reklam ve tanıtım amaçlı metinler, hiçbir karışıklığa yer bırakmayacak biçimde ayrılmalıdır. Ücretle yayınlanan içeriklerde mutlaka “Tanıtım” ya da “Bu bir ilandır” ibaresine yer verilmelidir. Okur ve izleyiciler, örtülü reklam ve tanıtımlarla yanıltılmamalıdır.

Gazeteciler ilan, reklam, tanıtıcı reklam veya sponsorlu metinler yazmamalı, sosyal medya hesaplarında, web sitelerinde ve bloglarda yüzü ya da sesiyle reklam, tanıtım, ürün yerleştirme ve ticari iş birliği yapmamalıdır. Tanıtım veya reklam yüzü olarak algılanmasına yol açacak ifadelerden kaçınmalıdır.

Hedef Gösterme:

Gazeteci, takipçilerini yanıltmamalı, meslektaşlarını hedef gösterici, yaftalayıcı veya nefret söylemine zemin hazırlayıcı ifadeler kullanmamalıdır.

Dayanışma ve rekabet:

Gazeteci, rekabet nedeniyle bir başka gazeteciye zarar vermemelidir.

Gazeteciler ve meslek örgütleri, gazetecilik faaliyetleri nedeniyle zor durumda kalan meslektaşlarıyla dayanışma içinde olmalıdır.

Yargı:

Hazırlık soruşturması sırasında, soruşturmayı zaafa uğratıcı veya yönlendirici haber ve yorumdan kaçınılmalıdır.

Yargı kararı kesinleşmedikçe, şüpheli veya sanık suçlu ilan edilmemelidir.

Yargı sürecinde iddia ve savunmaya ilişkin bilgiler adil ve dengeli bir biçimde yayınlanmalıdır.

Özel hayat alanına giren gizli kayıt ve dinlemeler, yargı kararıyla elde edilmiş olsa dahi kullanılmamalıdır.

Bilgi-Belge:

Sahibinin izni dışında belge, fotoğraf, ses veya görüntü, ancak doğrudan kamu yararı bulunması ve başka hiçbir şekilde elde edilmeyeceğine kesin kanaat getirilmesi halinde alınabilir.

Kimlik veya özel durum:

Kamu yararı olmayan ve olayla doğrudan ilgisi bulunmayan bir insanın davranışı veya işlediği suç, onun ırkına, milliyetine, dinine, cinsiyetine, cinsel yönelimine, cinsiyet kimliğine, hastalığına veya fiziksel, zihinsel engelli olup olmamasına dayandırılmamalıdır. Kişinin bu özel durumu, alay, hakaret, önyargı konusu yapılmamalıdır.

Çocuk:

Çocukların üstün yararı gözetilmeli, yaşama saygı ve korunma ilkeleri esas alınmalıdır. Çocuklarla ilgili yayınlarda soruna dikkat çekmek, kamuoyunda yaratacağı etki ve yarar dikkate alınmalıdır.

Suça itilmiş çocuklarla ilgili suçlarda ve cinsel saldırılarda 18 yaşından küçük olan suç faili ya da mağdurların kimliklerini açıklayacak ya da tanınmalarına yol açacak şekilde yayın yapılmamalı, fotoğraf, görüntü ve çizim kullanılmamalıdır.

Çocuğun kişiliğini ve davranışlarını etkileyebilecek durumlarda, gazeteci, bir aile büyüğünün veya çocuktan sorumlu bir başkasının izni olmaksızın çocukla söyleşi yapmamalı veya görüntüsünü almaya çalışmamalıdır.

Kadın:

Kadınlara yönelik ayrımcı ve ötekileştirici ifadelere yer verilmemelidir. Haberde kadına yönelik şiddeti meşrulaştıracak ve özendirecek gerekçeler üretilmemeli, şiddetin detayları aktarılmamalı.

Cinsel saldırılar:

Cinsel saldırı mağdurlarının kimlikleri kesinlikle yayınlanmamalıdır.

Cinsel yönelim, cinsiyet kimliği:

Doğrudan haberin unsuru olmadığı sürece hiç kimse cinsiyet kimliği, cinsel yönelimiyle tanımlanamaz, tanımlanması gereken durumlarda da küçümsenip, aşağılanamaz.

Sağlık:

Sağlık konusunda sansasyondan kaçınmalı, insanları umutsuzluğa sürükleyecek veya sahte umut verecek yayın yapılmamalıdır.

Tıbbi alandaki araştırmalar kesinleşmiş sonuçlar gibi yayınlanmamalıdır.

Araştırmaları destekleyen kuruluşlar açıkça belirtilmeli, bilimsel kanıta dayalı olmayan tanı ve tedavi yöntemlerine haberlerde yer verilmemelidir.

İlaç tavsiyesinde asla bulunulmamalıdır.

Sağlık kuruluşlarında araştırmalar yapan, bilgi ve görüntü almaya çalışan gazeteci, kimliğini belirtmeli ve girilmesi yasak bölümlere ancak yetkililerin izniyle girmelidir.

Hasta hakları gözetilerek hastanın ses ve görüntü kaydı izinsiz alınmamalıdır.

Doktor veya hastanelerin suçlandığı haberlerde mutlaka onların da görüşüne başvurulmalıdır.

Kurumsal çıkar ve davetler:

Gazetecinin bir medya kuruluşundaki işlevini “Hak ve Sorumluluk Bildirgesi”ndeki hakları, sorumlulukları ve görevleri belirler. Gazeteci mesleki durumların dışındaki faaliyetlere zorlanmamalıdır.

Gazeteci, çıkar ve nüfuz sağlayacak habercilikten kaçınmalıdır. Mesleğini gölgeleyecek, itibarını sarsacak türden oluşumlar içerisinde yer almamalıdır.

Siyasi parti ve profesyonel spor kulüplerinde aktif görevde bulunmamalı, ticari bir kuruluşun danışma veya yönetim kurulunda görev almamalı, maddi çıkar sağlamamalıdır.

Masraflarını ticari kuruluşların karşıladığı gezilere katılarak karşılığında ürün ve marka tanıtımı içeren yayın yapılmamalıdır. İstisnai durumlarda gidilen ve masrafları karşılanan gezinin haber yapılması halinde de gezinin davet olduğu açıkça belirtilmelidir.

Hediye:

Gazeteci, yayınlarla ilgili ön yargı, kuşku yaratacak her türlü kişisel hediye ve maddi menfaati reddetmelidir.

Özeleştiri ve özdenetim:

Gazeteciler ve medya kuruluşları, yalnızca yasal zorunluluklar gereği değil, aynı zamanda etik bir sorumluluk olarak da saptadıkları yanlışları düzeltmeli ve özeleştiri yapmalıdır.

Dijital ortamda yayınlanan yanlış veya eksik bilgiler, hızla düzeltilmeli, güncellemenin nedeni ve tarihi de aynı metin ya da programda okur ve izleyiciye açıklanmalıdır.

Haber doğrulama süreçlerini geliştirmek için öncelikle özdenetim mekanizmaları işletilmeli, ayrıca bağımsız doğrulama platformlarıyla iş birliği yapılmalıdır.

Taraf olma:

Gazeteci ve medya, her ne nedenle ve her ne biçimde olursa olsun, taraf oldukları durumlarda bu konumlarını kamuoyuna açıkça belirtmelidir. Medya kuruluşu yahut yorumcu, siyasi, ekonomik ve toplumsal tercihlerinin doğrultusunda yayın yapabilir.

Özel hayat:

Asıl olan kamu yararıdır. Özel hayatın gizliliği, büyük bir suç veya yolsuzluk üzerine araştırma ve yayın, toplumu olumsuz bir tutumla ilgili araştırma ve yayın, toplumun güvenliğinin veya sağlığının korunması, ilgili kişinin sözleri veya eylemleri sonucu halkın yanıltılmasının veya yanlış yapmasının engellenmesi gibi durumlarda geçersiz sayılabilir.

Bu durumlarda dahi, özel hayatın kamuya açılan kısmı mutlaka konuyla doğrudan ilgili olmalı ve ilgili kişinin özel hayatının kamusal faaliyetini etkileyip etkilemediği gözetilmelidir.

Haber için para:

Gazeteci belge veya görüntü sağlamak amacıyla, bir suçla ilgili sanık, tanık veya onların yakınlarına para teklif etmemeli ve vermemelidir.

Sarsıcı durumlar:

Üzüntü, sıkıntı, tehlike, yıkım, deprem, felaket veya şok halindeki insanlar söz konusu olduğunda gazetecinin olaya yaklaşımı ve araştırması insani olmalı, özel hayatın gizliliğine saygı göstermeli ve duygu sömürüsünden kaçınılmalıdır. Toplumda panik yaratılmamasına özen gösterilmeli ve etik kurallar çerçevesinde sorumluluk bilinciyle hareket edilmelidir.

Suçlu yakınları:

Gazeteci, sanıkların ve suçluların akrabalarını, yakınlarını, olayla ilgileri olmadıkça veya olayın doğru anlaşılması için gereklilik bulunmadıkça teşhir etmemelidir.

İntihar olayları:

Gazeteci sadece kamuoyunu ilgilendiren politik ve ünlü kişilerin intiharı ile kriminal şüphe bulunan, toplumsal nitelik taşıyan veya aklanma amacına yönelik intihar vakalarını haber yapabilir.

Bu tür istisnai durumlarda bile intiharın yöntemine ilişkin özendirici ve öğretici ayrıntılara yer verilmemeli, intihara ilişkin fotoğraf ve görsel malzeme ile intihar mesajı kullanılmamalıdır.

Ekonomik ve mali bilgi:

Gazeteci yasalarla yasaklanmış olmasa dahi, elde ettiği ekonomik ve mali bilgileri, yayınlanmadan önce kendisi veya yakınlarının çıkarları için kullanmamalıdır.

Gazeteci, kendisinde ve yakınlarında bulunan hisse senedi ve benzeri mali araçlar konusunda, medya kuruluşundaki sorumluları bu menkul kıymet sahipliği hakkında eksiksiz bilgilendirmediği sürece yayın yapmamalıdır.

Gazeteci, hakkında haber ve yorum yazdığı veya yazmayı tasarladığı taşınır ve taşınmaz kıymetlerin doğrudan veya dolaylı alım satımını yapmamalıdır.

Gazeteci ticari şirket kuramaz; tacirlik ve esnaflık yapamaz.

Ambargo:

Gazeteci, kendi çabasıyla elde etmedikçe, bir kaynağın verdiği bilgi veya belgenin yayınlanma tarihi konusundaki isteğe uymalıdır.

Gazeteci, röportaj, haber, yorum veya görüntü hazırlığını, çalıştığı medya kuruluşundaki sorumlular dışında, kaynağı da dahil kimseye denetlettirmek zorunda değildir.

Gazeteci, açıklanmaması kaydıyla (off the record) verilen bilgiyi ve sarf edilen sözleri yayınlamamalıdır.

Telif hakları ve kaynak gösterme

Haber, makale, söyleşi, röportaj gibi tüm gazetecilik ürünleri, fikir ve sanat eseri olarak tanımlanarak telif hakları korunmalıdır.

Alenileşmiş bir gazetecilik ürünü, kaynak gösterilse dahi izinsiz olarak bütünüyle alıntılanamaz.

Uluslararası teknoloji devleri, yapay zeka programları ve dijital ortamda içerik üretenler de dahil olmak üzere herkes, telif haklarına riayet etmeli ve kaynakları eksiksiz biçimde belirtmelidir.

Gazeteci olmayanlar:

Bir medya kuruluşunda sürekli veya zaman zaman, gazetecilik kapsamına giren alanlarda faaliyet gösterenlerin asıl sıfatları, asli işleri uygun şekilde belirtilmeli, kamuoyu onların temel konumu hakkında bilgilendirilmelidir.

Özdeşleşme:

Gazeteci, uzmanlık alanı ne olursa olsun öncelikle gazetecidir. Savunma ve polis muhabirleri, polis/asker veya sözcüsü: spor muhabirleri de kulüp yöneticisi veya sözcüsü; herhangi bir partiden sorumlu muhabir ise o partinin üyesi veya sözcüsü gibi davranmamalı ve bu yönde yayın yapmamalıdır.

Barış gazeteciliği:

Gazeteci haber ve yorumlarında çatışmacılığı değil, barış gazeteciliğini esas almalıdır. Taraflara eşit mesafede durarak, sansasyonel habercilikten kaçınmalıdır. Çatışmaların görünür ve anlık etkileri yerine uzun vadeli ve travmatik etkilerine odaklanmalıdır. Barış girişimlerini görmezden gelmemeli, desteklemelidir.

Gazeteci, kamuoyunu doğru bilgilendirme hakkı ile terör propagandası arasındaki farkı gözetmelidir.

Gazeteci, terör saldırılarında yaşamlarını yitirenlerin isimlerini aileleri öğrenmeden önce yayınlamamalıdır. Sansasyonel ve acıları artıracak üsluptan ve travma yaratacak kan ile şiddet içeren fotoğraflardan kaçınılmalıdır.

Nefret Söylemi:

Gazeteci, ırkçı nefret, yabancı düşmanlığı, dini inanç ve hoşgörüsüzlüğe dayalı tüm nefret söylemlerine karşı kararlı bir duruş sergilemeli; bu tür söylemleri yaymaktan, teşvik etmekten veya haklı göstermeye çalışmaktan kesinlikle kaçınmalıdır.

Ayrıca, siyasi çatışma ve gerilim dönemlerinde bu tür söylemlerin istemeden de olsa yayılmasına aracılık edilebileceğinin farkında olarak, meslek etiği ve sorumluluk bilinciyle hareket etmelidir.

Nefret Suçu:

Gazeteci, nefret suçlarının karşısında yer alır ve bu tür suçlara ilişkin haberlerde dengeli ve sorumlu bir dil kullanmalıdır.

İfade Özgürlüğü:

Gazeteci kamuoyunun doğru bilgilendirilme hakkından sorumludur ve oto sansür uygulamamalıdır. İfade özgürlüğü, yalnızca olumlu karşılanan haber ve düşünceleri değil, aynı zamanda, devleti şoke eden, inciten ve rahatsızlık veren düşünceleri de kapsar.

Hayvan hakları:

Gazeteci, hayvanların yaşam haklarına saygı duymalı ve ticari meta haline getirilmelerine karşı çıkmalıdır. Hayvanlarla ilgili haberlerde insan odaklı bir dil kullanılmamalıdır.

Bu haberlerde ticari çıkar gözetmeden çalışan hukukçu, hayvan hakları savunucuları ve uzmanların görüşlerine de yer verilmelidir.

Hayvanlara zarar verme potansiyeli taşıyan tüm insan faaliyetleri sorgulamalıdır. Hayvanları endüstrinin terimleriyle tanımlamamalı, evcil hayvan, test hayvanı, yemelik hayvan veya eğlence hayvanı gibi tanımlardan uzak durmalıdır.

Çevre ve iklim değişikliği:

Gazeteci, temiz bir çevre ve sürdürülebilir kalkınmanın, insanların yaşam haklarının temelinde yer aldığının bilincinde olmalıdır. Gazeteci, iklim değişikliğinin nedenleri ve olası sonuçları konusunda vatandaşları bilgilendirmeli, kamusal farkındalık yaratmalıdır.

Çevreyi koruma ve iklim değişikliği ile mücadele için toplumu bilinçlendirmeli, çözümler konusunda bilgilendirici yayınlar yapmalı, bu konularda iktidarları uyarmalı ve denetlemeli, hükümetlerin, şirketlerin veya güç odaklarının yönlendirmeleriyle hareket etmemelidir.

Trafik kazaları:

Gazeteci, trafik kazası haberlerinde kamu yararı esas alınmalı, peşin hüküm içeren ifadelerden kaçınmalıdır. Ölümlü kazaya karışan taşıtın/otobüsün firmasının adını, firma ya da sürücüyü suçlamadan; kazanın oluş şekli ile ilgili kesin ifadeler kullanmadan haberleştirmelidir. Fotoğraf ve görüntülerde firma ismi ve plakasını buzlamamalıdır.

Sosyal medya:

Gazeteciler, sosyal medyada gazeteciliğin mesleki itibarı zedeleyecek ve saygınlığına gölge düşürecek davranışlardan kaçınmalıdır. Haber kaynakları ve izledikleri alanla ilgili tarafgirlik algısı yaratmamalıdır.

Gazeteciler, sosyal medyada kendisiyle ilgili yanıltıcı bilgi vermemeli, şeffaf olmalıdır. Kişisel hesap açarken takma isim kullanmamalı, çalıştığı yayın kuruluşunu ve görevini belirtmelidir.

Gazeteciler ve medya kuruluşları, sosyal medyadaki paylaşımlarında çarpıtma, yanıltma, yönlendirme yapmamalı, kişi veya kurumları, teyit edilmemiş bilgilerle zan altında bırakmamalıdır.

Gazeteciler, elde ettikleri haber, bilgi, fotoğraf ve görüntüleri öncelikle çalıştıkları medya kuruluşuna vermelidir. Yayınlandıktan sonra veya yöneticilerinin izniyle sosyal medyada paylaşmalıdır. Gazeteciler ve medya kuruluşları, sosyal medyadan alınan her bilgi ve paylaşımın doğruluğunu kontrol etmeli ve kaynak göstermelidir; yanlış olduğu öğrenildiğinde, izleyen bir mesajla düzeltmelidir.

Dijital Medya:

Gazeteci, dijital platformlarda mesleki kimliğine uygun davranmalı ve etik kuralları ihlal eden içerikler üretmekten kaçınmalıdır. “Tık avcılığı” yapmamalı, yanıltıcı içerik üretmemelidir. Kaynağı belirsiz ve doğrulanmamış bilgiler yayınlamamalıdır.

Adil Dijital Ortam

Gazetecinin ifade özgürlüğü ve editoryal bağımsızlığı, dijital mecralarda güvence altına alınmalı; bu platformlarda da halkın haber alma hakkını kullanılabilmesi için içerik ve telif dağıtımı adil olmalı, belirli gruplara ayrıcalık tanınmamalıdır.

Algoritmalar, kamu yararı ile temel hak ve özgürlükleri gözetmeli, nesnel ve şeffaf olmalı; adil rekabeti bozacak unsurlar içermemelidir.

Veri güvenliğinin korunması için evrensel standartlara uygun önlemler alınmalı, kişisel verilerin gizliliği sağlanmalı; gazeteciler “korsan saldırılara” karşı korunmalıdır.

Bilgiye erişimde haksız ve hukuksuz kısıtlamalara gidilmemeli; istisnai durumlarda başvurulabilecek erişim engellemeleri ve yayın yasakları, özgürlükleri sınırlandırmamalıdır. Dijital ortamlardaki her yayının, bireylerin yaşamını etkileyecek dijital ayak izi oluşturacağı dikkate alınarak, sorumluluk bilinciyle davranılmalıdır.

Gazetecilik ürünleri, düzenli olarak arşivlenmeli, erişime engellenenler ve herhangi bir nedenle yayından kalkan veriler de sadece araştırmacılar, hukukçular ve gazetecilere açık olmak üzere “Ulusal Dijital Hafıza Merkezi”nde korunmalıdır.

Teknoloji şirketleri, dijital enformasyon alanının sağlıklı işleyebilmesi için gazetecilik örgütleri ve medya ile iş birliğine zorlanmalıdır.

Yapay Zeka

Gazeteci, yapay zeka teknolojilerini, etik ve yasal sınırlar doğrultusunda kullanmalıdır. Yapay zeka destekli haber, yazı, fotoğraf, video, grafik, tasarım gibi her türlü içerik üretimini, editörlerin nihai kontrolü ve denetimi altında yürütmelidir.

Gazeteci, yapay zeka kullanarak gerçeğe aykırı içerik üretmemeli; oluşturulan tüm içeriklerde “hangi yapay zeka programı tarafından üretildiği”ni mutlaka belirtmeli; yapay zeka programına verdiği komutları saklamalıdır.

Medya kuruluşları, yapay zeka teknolojilerinin kullanımı konusunda gazetecilerin ifade özgürlüğü ile halkın haber alma hakkının korunmasını gözeten yayın ilkeleri geliştirmelidir.

Unutulma hakkı

Gazeteci, “dijital hafızada yer alan kişisel verilerin silinmesini isteme hakkı” olarak tanımlanan unutulma hakkını sağlarken, medya özgürlüğü ile bireyin mahremiyetini dengeli bir şekilde gözetmelidir.

Özel hayatın gizliliğini veya kişisel hakları ihlal eden, etik kurallara aykırı ve yasa dışı yöntemlerle elde edilmiş, güncelliğini yitirmiş, kamu yararına katkısı kalmamış, hakaret, ayrımcılık ve nefret söylemi içeren, yanlış ve yanıltıcı nitelikteki haber, yazı ve görüntüleri silmelidir.

Ancak kamu yararını ve güncelliğini sürdüren, ünlü ve politik kişilerle ilgili olan, tarih, edebiyat, sanat, hukuk ve bilimsel açıdan veri niteliği bulunan, yargı süreçlerini aktaran gerçeğe uygun verileri korumalıdır.

Türkiye Gazeteciler Cemiyeti (TGC)

• Sadakayı bırakın, emeklinin hakkını verin!
• Utanın be!
• 88. ÖLÜM YILDÖNÜMÜNDE…
• Kuvayı Milliye’nin ilk öncülerinden Miralay İsmail Hakkı Bey
• Türkiye’de yeni saflaşma: ‘Arınanlar’ ve ‘vurguncular’

Prof. Dr. Uğur Güven

DÜNYA baş döndürücü bir hızla gelişmeye devam ediyor. Neredeyse her gün ortaya çıkan yeni bir gelişme bizi hayretlere düşürüyor.

Yapay zekâdaki gelişmeler neredeyse her gün hızını katlayarak büyüyor. Artık herkes gerek ChatGPT gerek Claude gerek Gemini gerek diğer yapay zekâ botlarıyla içli dışlı oldu ve çoğu insan günlük ihtiyaçlarını bile yapay zekâya danışır oldu. Tabii yapay zekâ bireysel kullanım dışında kurumsal anlamda da çok ileri noktalara gelmiş vaziyette. Birçok büyük firma artık yapay zekâ kullanarak binlerce insanı işten çıkarmaya başlamış durumda.

Tabii yapay zekânın bilimsel tarafları da var. Daha önce çözülemeyen veya çözülmesi imkânsız görünen matematik problemleri, teknolojik tasarımlar, hatta ilaç tasarımları yapay zekâ sayesinde çok fazla yol kat etti. Yüzlerce yıl sonra insanın en büyük sağlık düşmanı olan kansere karşı birçok aşının ortaya çıkıyor olması tesadüf değil. Ayrıca bunamaya (Alzheimer ve demans hastalıkları gibi), şeker hastalığına ve kalp hastalıklarına yepyeni ilaçlar bulunmuş durumda. En son ortaya çıkan haber ise bir hap ile insanoğlunun 250 yıl yaşayabilmesiyle ilgili araştırmalar ve elde edilmeye başlanan sonuçlar. Elbette bu yazılanlar hemen bugün herkese sunulmayacak ama önümüzdeki 10 sene içinde çok daha yaygın olması bekleniyor.

Tabii sadece konu yapay zekâ değil. Aynı zamanda uzay teknolojilerinde hemen hemen her hafta uzaya fırlatılan bir roket var. Artık “uzay madenleri nasıl kullanılabilir” demenin ötesine geçildi; ortaya çıkmış yüzlerce firmanın bu konuda ciddi çabaları var. Gerek ABD gerek Çin, 2030 yılında Ay’da bir üs kurmak için yarışıyor. Bir yandan ise SpaceX 2035’e kadar Mars’a gitmeyi planlıyor. Enerji alanında ise Çinliler 2030 yılına kadar ilk ticari füzyon reaktörünü devreye sokmak konusunda kararlı. Eğer başarılı olurlarsa petrolün ve diğer benzer karbon bazlı hammaddelerin vay haline, çünkü elektrik ilk yatırım maliyetinden sonra sudan ucuz olacaktır. Zaten dünyanın pek çok ülkesinde dizel ve benzinli araçlar 2030 yılından itibaren üretilip satılamayacak. Hatta bu yüzden elektrikli uçak motorları konusunda çok ciddi yatırımlar ve çalışmalar var, çünkü uçak motorlarını bile önümüzdeki 10-15 yıl içerisinde tamamen elektrik ile çalıştırma çabaları var. Belki de petrol 2035 yılından sonra tamamen gereksiz ve kimsenin işine pek yaramayan bir hammadde haline gelecek. Hatta petrolden üretilen plastik gibi hammaddelerin bile petrolsüz üretilmesi konusunda çok ciddi gelişmeler var.

ROBOTLAR, İŞSİZLİK VE SOSYAL ADALET

Bunlara ek olarak Elon Musk’ın Optimus robotu, firmanın dediği gibi 2030 yılına kadar yaygınlaşırsa belki artık hepimizin evinde hem hizmetçi hem bakıcı hem arkadaş olabilen robotlar olacak ve belki de herkesin en önemli yardımcısı konumuna gelecek.

Peki bu gelişmeler bizler için ne anlama geliyor? Öncelikle çok kişinin işini kaybedeceğini söylemek sanırım pek yanlış olmaz. Bu anlamda ortaya çıkacak sosyal adaletsizliklere şimdiden el atmak gerekiyor. Gerçi Bill Gates ve Elon Musk gibi zenginler bu ekonomik dönüşümün katma değer yaratacağını ve bu sebeple herkese tüm dünyada vatandaşlık maaşı dağıtılacağını söylüyorlar. Tabii gerçek uygulamada eminim çok zengin firmalar ve iş insanları bu üretilen katma değerin büyük kısmını kendilerine ayırmak isteyeceklerdir.

Elbette burada dünyadaki tüm devletlere bu konuda regülasyon ve kontrol anlamında çok önemli bir rol düşüyor. Bu yeni dünyada insanların bu gelişmelere göre hakkının ekonomik anlamda korunması önümüzdeki 10 yılın en önemli teması olacağına benziyor.

TÜRKİYE BU YARIŞIN NERESİNDE?

Peki ülkemiz bu gelişmelerin neresinde?

Evet, şu an ekonomik kriz ile mücadele eden ülkemizin bu konularda özel sektör-devlet-üniversite üçgeninde çok ciddi atılımlar yapıp 10 yıllık teknolojik kalkınma planı hazırlaması lazım. Aslında genç ve akıllı iş gücü açısından şanslı olan ülkemizin bu konuda öncülük eden ülkelerden olması şart. Özellikle görmek gerekiyor ki biz istesek de istemesek de bu teknolojik değişimler tüm hızıyla, hatta daha da ivmelenerek geliyor.

 Bizim de Bilim Vatan ve Uzay Vatan çerçevesinde bu değişime ayak uydurup bu konuda etkin ülkelerden olmamız ve bu teknolojileri ihraç eden bir ülke olmamız şart. Buna genç ve yaratıcı insan gücümüz çok müsait ve bu konuda öncülük edecek birçok bilim insanımız da mevcut.

Peki siz ne diyorsunuz? 10 yıl sonraki dünyaya hazır mısınız?

AYDINLIK

• Sadakayı bırakın, emeklinin hakkını verin!
• Utanın be!
• 88. ÖLÜM YILDÖNÜMÜNDE…
• Kuvayı Milliye’nin ilk öncülerinden Miralay İsmail Hakkı Bey
• Türkiye’de yeni saflaşma: ‘Arınanlar’ ve ‘vurguncular’

Bu metin, Çin Sosyal Bilimler Akademisi tarafından 2025 yılında World Socialist Research (Dünya Sosyalist Araştırmaları) dergisinde Çince olarak yayımlanan röportajın çevirisidir. Yazarın Aydınlık Gazetesi’ndeki köşesinde yayınlanmıştır.

Finans sermayesinin işleyişine dair Marksist bir kavrayışa sahipseniz, finansal yatırımlarla ilgili her şeyin yolunda gideceğini varsayma olasılığınız çok daha düşüktür. Orada çalışırken öğrendiğim ve Çin için de geçerli olan, işçilere yönelik bir ders var: Finans piyasalarından uzak durun. Daha da iyisi, işçilerin emeklilik fonları hisse senedi piyasası yatırımlarına sırtını dayamamalıdır; çünkü bu fonlar, bunu yaparak sürekli olarak işçilerin birikimlerini kaybetmektedir.

Ancak bu durum madalyonun diğer yüzü için de geçerlidir: Finans canavarının işleyişini yakından anlamak, sistemin kırılganlıklarını ve spekülasyonlarını daha iyi açıklamamıza yardımcı olabilir.

Marksizmin öz fikirleri iki temel kavrama indirgenebilir.

Birincisi, ilkel dönemlerden bu yana insan örgütlenmesinin tarihi, sınıf savaşımları tarihidir. Tarihin materyalist kavrayışına göre, iyiye ya da kötüye doğru değişim, sınıfların ve özellikle de egemen sınıfın (feodal beyler, kapitalist şirketler) ve işçi sınıfının maddi çıkarları tarafından yönlendirilir. Bireyler tarihin kırılma anlarında önemli roller oynayabilseler de (kralların veya devrimci liderlerin kararları ve eylemleri gibi), nihai analizde değişim ekonomiye ve sınıflara bağlıdır. Marx’ın dediği gibi: “İnsanlar kendi tarihlerini kendileri yaparlar, ama kendi keyiflerine göre, kendi seçtikleri koşullar altında değil, doğrudan geçmişten kalan, geçmişten devralınan verilen koşullar altında yaparlar.”

İkinci öz fikir ise kapitalizm altındaki değer yasasıdır. Kapitalizm, üretim araçlarına sahip olmayan ve bu araçların sahipleri için çalışabilme yeteneklerinden (emek güçlerinden) başka hiçbir şeyi bulunmayanları sömüren mülkiyet sahiplerinin kârı için üretim yapılan bir sistemdir. Emek, kullandığımız ve ihtiyaç duyduğumuz tüm malları ve hizmetleri yaratır; ancak bu emeğin değeri, üretim araçlarının sahipleri tarafından, emeğin çalışması karşılığında aldığı ücretin üzerinde ve ötesinde bir “artı değer” olarak gasp edilir. Bu artı değer, sermaye olarak biriktirilir. Dolayısıyla toplumsal ihtiyaçlarımız, kapitalistlerin bunun kârlı olup olmadığına dair verdikleri kararlara bağımlı hale gelir. Modern ekonominin işleyişine dair bu açıklama, kapitalizmin savunucuları tarafından reddedilmektedir; ancak bu, son derece açık ve ikna edicidir.

Evet, kapitalizm altındaki kriz teorisi çok önemlidir. Kapitalizmin savunucuları, kapitalist üretimde endemik (sisteme özgü) krizlerin – yani üretim, yatırım ve istihdamda düzenli ve tekrarlayan çöküşlerin – varlığını reddederler. Onlara göre bu tür krizler ya rastlantısal olaylardır ya tek seferliktir ya da kötü kararların, spekülasyonların veya ihmallerin sonucudur. Savunucular, krizlerin kâr amaçlı kapitalist üretim sisteminin doğasında var olduğunu kabul etmezler.

Ancak Marx’ın değer yasası, düzenli krizlerin neden sisteme özgü olduğunu ortaya koyar. Kapitalist üretim ancak kâr elde edilirse gerçekleşir ve Marx, daha fazla üretim dürtüsü ile bu üretimin kârlılığı (yani yatırılan sermayeye oranla kâr) arasında bir çelişki ortaya çıktığını gösterir. Kapitalistler, pazar payı elde etmek ve işçilerden gasp edilen kârdan daha büyük bir pay almak için birbirleriyle rekabet ederler. Avantaj elde etmek için maliyetleri düşürmek ve emeğin verimliliğini artırmak amacıyla emek tasarrufu sağlayan teknolojiye başvururlar. Ancak Marx, kârın yalnızca iş başındaki emekten kaynaklandığını savunmuştur; dolayısıyla eğer yatırım emeğe kıyasla giderek daha fazla makinelere vb. yapılıyorsa, verimlilik artabilir ancak bu, kârlılığın düşme eğilimi pahasına olur.

Nihayetinde kârlılık o kadar düşebilir ki, toplam kâr miktarında bir düşüşe neden olur. İşte o zaman kapitalistler yatırımı durdurur, üretimi kapatır ve işçileri işten çıkarır. Satılamayan mal ve hizmetlerin yanında işsizlik de yükselir. Bu bir çöküştür (slump). Bu durum ancak kârlılığın yeniden yükseltilmesiyle düzeltilebilir; bu da gereksiz işçilerin ve zayıf şirketlerin tasfiye edilmesini ve ücretlerin düşük tutulmasını gerektirir. Ardından tüm süreç yeniden başlayabilir. Çöküşler, sermayenin kendini toparlaması için gerekli bir “temizlenme” sürecidir. Marx, kriz teorisini en net şekilde Kapital’in 3. Cilt, 13-15. bölümlerinde ana hatlarıyla açıklar.

Ancak pek çok Marksist, bu bölümlerde açıklanan kâr oranlarının eğilimsel olarak düşmesi yasasının kapitalizmdeki krizlerle ilgili olduğunu kabul etmez. Bunun yerine iki ana alternatif teoriyi değerlendirirler.

Bu görüş, bazı Marksistler (özellikle Alman Marksist akademisyen Michael Heinrich) tarafından dile getirilmiştir. Bu kişiler, Karl Marx’ın henüz yayımlanmamış belgelerini okuduklarını ve bu belgelerin, Engels’in kâr oranlarının eğilimsel olarak düşmesi yasasını daha önemli göstermek için Marx’ın sözlerini değiştirdiğini açıkça gösterdiğini iddia etmektedirler. Bu Marksistler ayrıca Marx’ın 1870’lerde bu yasayı aslında terk ettiğini, dolayısıyla bu yasanın Marksist iktisat ve kriz teorisiyle ilgili kabul edilmemesi gerektiğini ileri sürmektedirler.

Fakat diğer araştırmacılar, Engels’in, kârlılık yasasının ayrıntılarıyla anlatıldığı Cilt 3’ün 13-15. bölümlerindeki Marx’ın metninde kayda değer bir tahrifat yapmadığını açıkça göstermişlerdir. Ayrıca Marx’ın 1870’lerde bu yasadan vazgeçtiğine dair hiçbir kanıt yoktur; aksine, bu yasa üzerinde daha fazla çalışma yürütmüştür. Örneğin, 1870’lerde Marx, çeşitli matematiksel formüllerle kâr oranını incelemek için hatırı sayılır bir zaman harcamıştır. Engels Kapital Cilt 3’ü yayına hazırlarken, Marx’ın hâlâ kendi yasasına bağlı olduğunu teyit edecek olan bu matematiksel çalışmaları metnin dışında bırakmıştır. Tüm bunlar, referanslarıyla birlikte Marx 200 ve Engels 200 kitaplarımda açıklanmaktadır.

Bu iddiayı ortaya atan Marksistler, Marx’ın değer yasasını bir para teorisine bükmüşlerdir; yani onlara göre değer, üretimde emek tarafından yaratılmaz, aksine yalnızca üretilen malların piyasada satılmasıyla gerçekleştirilir. Yani satış yoksa, değer de yoktur. Bu Marx’ın görüşü değildi. Değer, üretimdeki insan emeğinin çabasının sonucudur; bu değerin ne kadarının nihayetinde gerçekleştirileceği ise piyasadaki satışa bağlıdır. Ancak insan emeğiyle yapılan bir üretim olmadan ortada hiçbir değer olamaz. Bu revize edilmiş teorinin arkasında, krizlerin nihai nedeni olan kârlılığın yerine, Keynes gibi ana akım iktisatçıların görüşlerine benzer şekilde, parasal veya kredi istikrarsızlığı teorisini koyma çabası yatmaktadır.

Her şeyden önce en temel fark, piyasaların mükemmel olduğunu kabul etmeyen en radikal “heterodoks” okullar dahil, diğer iktisat okullarının hiçbirinin Marx’ın değer yasasını kabul etmemesidir. Kapitalist üretimin temel çelişkisinin, üretimin toplumsal ihtiyaçlar için değil kâr için yapılması olduğunu ve artan üretimin nihayetinde artan kârlılıkla çatışmaya girdiğini, bunun da canlanmalara ve çöküşlere, yani krizlere yol açtığını kabul etmezler.

Ana akım neoklasik okul, düzgün işleyen ya da hükümetler, tekeller veya sendikalar tarafından müdahale edilmeyen piyasalarda krizlerin yaşanabileceğini reddeder. Heterodoks iktisatçılar ise krizlerde kârın rolünü reddeder ve krizi ya “talep yetersizliğine” (Keynes), ya finansal istikrarsızlığa (Minsky), ya tekellere (Sweezy, Stiglitz) ya da kötü düzenlemelere (regülasyonlara) bağlarlar.

Ve bu hayati bir farktır; çünkü tüm bu okullar, kapitalizmin daha iyi çalışmasını sağlamak için kapitalist üretimin değiştirilebileceğini veya düzeltilebileceğini öne sürmektedir. Keynes, daha fazla hükümet harcamasının veya parasal genişlemenin bu işi çözeceğini söyledi; heterodoks Minsky, bankaları ve finansal kurumları düzenleyin, o zaman kapitalizm istikrarlı olacaktır dedi. Bu reformist yaklaşımlar teorik ve ampirik (gözlemsel) olarak yanlıştır. Marx’ın kriz teorisi, kapitalizmin bu şekilde reforme edilemeyeceğini gösterir. Krizler kapitalizmin doğasında vardır, çünkü nihai olarak düşen kârlılıktan kaynaklanırlar. Krizlere son vermenin tek yolu, kapitalizmin yerine ortak mülkiyet altındaki planlı bir ekonomiyi koymaktır, yani kapitalistlerin olmadığı bir sistemi.

Küresel Kuzey’deki modern ekonomilerde son 50 yılın özelliklerinden biri, sadece bankaların değil; hedge fonlarının, yatırım fonlarının, sigorta fonlarının, özel sermayenin (private equity), kripto paraların vb. finansal sektörlerin yükselişi olmuştur. Kapitalistler, biriken kârlarını yeni teknolojiye ve üretken sektörlere yatırmak yerine, giderek daha fazla finansal varlıklara ve spekülasyona yönlendirmişlerdir. Bu durum “finansallaşma” fenomenidir.

Ancak bazı Marksistler ve diğerleri bu gelişmeye o kadar kapılmışlardır ki, kapitalizmin karakter değiştirdiğini iddia etmeye başlamışlardır. Onlara göre kapitalizm artık fabrikalarda, ofislerde vb. emeğin sömürülmesi yoluyla kâr için üretim yapılan bir sistem değil; paranın para doğurduğu finansal-parasal bir sistem haline gelmiştir. Bu durum, işçilerin kapitalizmde değer üreticisi olma rollerini kaybettikleri anlamına gelir. Artık kapitalistler değeri sadece parasal hilelerden elde edebilmektedirler. Kapitalizm, üretici sermayeye hükmeden bir finans sermayesi haline gelmiştir.

Bu tam bir saçmalıktır. ABD ve İngiltere gibi bazı ekonomilerde finansal kârlar büyük olsa da (örneğin toplam kârın yüzde 25’ine kadar ulaşsa da), kârların ezici çoğunluğu hâlâ işçiler tarafından üretilen mal ve hizmetlerin satılmasıyla elde edilmektedir. Ve bu durum, imalat sanayisinin finansın önüne geçerek baskın hale geldiği Küresel Güney için özellikle geçerlidir. Küresel ölçekte işçi sınıfı hiç bu kadar büyük olmamıştı ve kapitalist birikimin büyük kısmı hâlâ üretimdeki çalışan insanların emeğinden gelmektedir. Kapitalizm kaplanı çizgilerini değiştirmemiştir.

Bu büyük bir konu. 21. yüzyılda kapitalizm tarihinin en büyük iki çöküşünü yaşadık: 2008-2009 ve 2020. Bu on yılın (2020’ler) sonundan önce bir başka çöküşün daha yaşanmasını beklemek için her türlü neden var. Bu, 2008’de olduğu gibi yeni bir finansal çöküşle tetiklenebilir. Bu kez çöküş doğrudan bankalarda başlamayabilir, aksine yükselen şirket borçları ve bu borçların servis (faiz) maliyeti tarafından tetiklenebilir.

Şu anda Avrupa, Japonya ve ABD’deki şirketlerin yaklaşık yüzde 20’si “zombi şirket” olarak adlandırılıyor; yani yaşayan ölüler gibiler, çünkü mevcut borçlarının faizini ödemeye yetecek kadar bile kâr elde edemiyorlar ve bu yüzden sürekli borçlanmaya devam etmek zorundalar. Bu şirketlerin iflas etme ve bir zincirleme etkiyle kârlı şirketleri bile aşağı çekme riski son derece ciddidir.

Bir depresyonu, resesyon veya çöküşten farklı olarak; bir çöküşün ardından üretim, yatırım ve her şeyden önemlisi kârlılıktaki önceki büyüme trendinin, çöküş öncesine göre çok daha düşük olduğu bir dönem olarak tanımlıyorum. Ve bu düşük trend on yıllar boyunca sürebilir. Bu anlamda, benim tanımladığım 2010’lardan itibaren süregelen Uzun Depresyon, 19. yüzyılın sonlarındaki depresyona (1873-1897) ve 1929-1942 arasındaki Büyük Buhran’a benzemektedir. 2025 yılı itibariyle, 2020’deki pandemi çöküşü kârlılıkta kayda değer bir artışa yol açmadığı için mevcut depresyon devam etmektedir; bu nedenle yatırım büyümesi ve reel GSYİH büyümesi 2010’lardakinden bile daha zayıf kalmaktadır.

Çin, kapitalizmdeki tüm bu krizlerden kaçınmayı başardı. Bunun nedeni, Çin’in büyük bir devlet sektörünün egemen olduğu ve hükümet tarafından planlanan bir ekonomiye sahip olmasıdır; böylece kapitalist sektöründeki her türlü istikrarsızlık aşılabilmekte, yatırım ve üretim nispeten kesintisiz bir şekilde devam edebilmektedir.

Batı’nın kapitalist ekonomileri yeni bir çöküşe doğru sürüklenirse, Çin’e yönelik ticaret ve yatırımlar darbe alacaktır; ancak Çin artık devasa bir yerli tabana sahip, yeni teknolojilere çok ciddi yatırımlar yaptı ve bu yatırımları esas olarak devlet sektörü aracılığıyla yönlendirip planlamaya devam ediyor. Çin’in, özellikle çökmekte olan gayrimenkul sektörünün (büyük ölçüde kapitalist temelli) açığa çıkardığı üzere, kendi kapitalist sektöründeki istikrarsızlığı azaltmak için devlet sektörünü ve planlamayı daha da genişletmesi gerekmektedir.

AYDINLIK

• Sadakayı bırakın, emeklinin hakkını verin!
• Utanın be!
• 88. ÖLÜM YILDÖNÜMÜNDE…
• Kuvayı Milliye’nin ilk öncülerinden Miralay İsmail Hakkı Bey
• Türkiye’de yeni saflaşma: ‘Arınanlar’ ve ‘vurguncular’

ABD/İSRAİL ikilisi, 28 Şubat 2026 günü İran’a saldırdı: 10 binden fazla sorti yapıldı, 13 bin nokta vuruldu, 20 bine yakın bomba atıldı… İlk günlerin bilançosu ağırdı: Ali Hamaney ve yönetim kademesi şehit oldu. Hava savunma sistemleri, balistik füze rampaları, silah üretim tesisleri, nükleer tesisler, karargâhlar ve stratejik altyapı ağır hasar gördü.

Trump adeta zafer sarhoşuydu. “Kazandık!” diyor,

İran halkına rejimi devirme çağrısı yapıyordu.

Türkiye’de ise iki eğilim ortaya çıktı:

Vatan Partisi Genel Başkanı Doğu Perinçek, “Şehadette eşitlik, fedakarlıkta eşitlik, bu savaşın İran’ın zaferiyle sona ereceğinin en kuvvetli işaretidir.” dedi.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ise aynı kanaatte değildi: “Ev ödevini yapıp yeteneklerini geliştirmediysen, İsrail’le, Amerika’yla ağız dalaşına bile girmemen lazım.” açıklamasıyla gündeme oturdu. İran’ın Hürmüz Boğazı’nı açmasını istiyor; Körfez ülkelerindeki ABD üslerini hedef alma stratejisinin “çalışmayacağını” öne sürüyordu.

Aynı günlerde “savaş uzmanlarımız” da rejimin ne zaman çökeceğini tartışmakla meşguldü. Hatta Türkiye gazetesi, “Rejim Düşer Savaş Biter” manşetiyle çıkacak kadar ileri gitti. Haberde şöyle yazıyordu: “Devrimin birinci ve ikinci kurucu kadroları tasfiye edildi. Hamaney’in yerini dolduracak isim gelmeyecek. İran’ın üç seçeneği var: Çöküş, iç savaş, reform.”

Geldiğimiz noktada ise öyle bir anlaşma metni ortaya çıktı ki, yalnızca ABD/İsrail kaybetmedi; Atlantik’e sonsuz güç atfedenler, hegemonyanın çöktüğünü göremeyenler, İran’ın tarihi, kültürel, coğrafi derinliğini anlayamayanlar, direnme eşiğini yanlış hesaplayanlar, askeri kabiliyetlerini küçümseyenler, Avrasya’dan gelen desteği fark edemeyenler, yarım asırdır yapılan hazırlıktan bihaberler, teknokratlar, kemik sayanlar, Hürmüz’ün stratejik önemini kavrayamayanlar, ABD korumasına güvenen

Körfez şeyhleri, Kürt kartına inanan Avrupa prensleri…

Topyekûn kaybettiler.

• Sadakayı bırakın, emeklinin hakkını verin!
• Utanın be!
• 88. ÖLÜM YILDÖNÜMÜNDE…
• Kuvayı Milliye’nin ilk öncülerinden Miralay İsmail Hakkı Bey
• Türkiye’de yeni saflaşma: ‘Arınanlar’ ve ‘vurguncular’

Bir ülkenin gökyüzüne yazdığı zafer, bazılarına hep karanlık görünür. Bugün Türkiye’nin Yıldırımhan hipersonik füzesi etrafında kopartılan “yok öyle bir şey”, “yapamadık”, “yalan söylüyorlar” nidaları, teknik bir eleştiri değil; özgüvensizliğin, kıskançlığın ve maalesef siyasi önyargıların ötesine geçemeyen körleşmenin sesidir. Oysa gerçek, roket motorlarının gürültüsünden çok daha sessiz ve çok daha güçlü konuşmaktadır.

Hipersonik teknoloji, ses hızının beş katından başlayan bir dünyadır. Mach 5, Mach 9, hatta Mach 25… Bu rakamlar sadece hız değil; aynı zamanda 3.000°C’yi aşan sıcaklıklar, milisaniyelik kararlar ve mühendisliğin sınırlarını zorlayan bir iradedir. Türkiye, bu zorlu yola Tayfun serisiyle adım attı. Tayfun Blok-4; 7,2 ton ağırlığı, 700-1.000 kilogramlık harp başlığı, 1.000 kilometreyi aşan menzili ve Mach 5+ hızıyla, Türk mühendisliğinin “öğrenerek ilerleme” felsefesinin somut kanıtı olmuştur.

ÇİFT TEKNOLOJİ HAMLESİ

Yıldırımhan ise bambaşka bir ligdir. Neden mi? Çünkü bu sistem, Türkiye’nin ilk sıvı yakıtlı kıtalararası balistik füzesidir. Sıvı yakıt teknolojisi (N2O4 türevleri), daha yüksek itki gücü, daha hassas kontrol ve ağır harp başlıklarını kıtalararası yörüngelere taşıma kabiliyeti demektir. Yıldırımhan’ın 35-38 tonluk fırlatma ağırlığı, 4 adet sıvı roket motoru, 3 tonluk harp başlığı ve 6.000 kilometrelik menzili, işte bu mühendislik olgunluğunun sonucudur.

Burada kritik bir nokta var: Türkiye, Tayfun’da katı yakıt, Yıldırımhan’da sıvı yakıt kullanarak iki farklı teknoloji yolunu aynı anda yürütmektedir. Bu, basit bir tercih değil; stratejik bir çeşitliliktir. Katı yakıt, hızlı fırlatma ve saha dayanıklılığı sunar; sıvı yakıt ise menzil ve yük kapasitesinde üstünlük sağlar. Türkiye, her iki teknolojiyi de ustalıkla yöneterek caydırıcılığını çok katmanlı hale getirmiştir.

Bir başka kritik nokta: Şimşek programı. ROKETSAN’ın uydu fırlatma aracı Şimşek-1’in ilk testinin 2027’de yapılması planlanıyor; Şimşek-2 ise 1,5 tonluk uyduları 700 kilometre yüksekliğe taşıyacak bir sonraki adım. Uzay fırlatma sistemleri ile kıtalararası balistik füzeler arasında teknik geçişkenlik vardır; roket fiziği evrenseldir. Türkiye hem uzaya erişim hem de stratejik caydırıcılık için aynı sıvı itki teknolojisini paralel geliştiriyor. Yıldırımhan’ın “yok” olduğunu iddia edenler, aslında Türkiye’nin uzay ve savunma sanayiindeki bu stratejik sinerjiyi görmezden gelmektedir.

MALZEME SAVAŞININ GALİBİ

Peki bu sistem, atmosferde Mach 9-25 hızla ilerlerken nasıl ayakta kalıyor? Cevap, fizik biliminin zirvesinde: Burun konisinde zirkonyum diborür (ZrB2) ve hafniyum diborür (HfB2) gibi ultra yüksek sıcaklık seramikleri, nozul boğazında erime noktası 3.422°C’yi bulan tungsten ve termal şoklara karşı dirençli renyum alaşımları, gövde kenarlarında silisyum karbür (SiC) kaplamalı karbon-karbon kompozitler… 3.000°C’nin üzerindeki sıcaklıklara dayanmak için geliştirilen bu malzemeler, aslında Türkiye’nin fizik ve kimya laboratuvarlarında yıllardır sentezlenen, alaşım haline getirilen, karakterize edilen bileşenlerdir.

Yani bu elementleri “keşfetmek” değil, mevcut yetenekleri stratejik bir hedef etrafında birleştirmek gerekiyordu. Türk devleti bu iradeyi gösterdi ve şimdi bilim insanlarımız ve mühendislerimiz bu iradeyi gökyüzüne taşımaktadır. Her bir alaşım, her bir kaplama, “yapamadık” diyenlere sessiz ama güçlü bir yanıttır.

YENİ STRATEJİK DENGE

Jeopolitik okumaya gelirsek: Hipersonik teknoloji, sadece bir silah değil; stratejik dengeyi değiştirme potansiyeli taşıyan bir güç çarpanıdır. Türkiye’nin bu alandaki ilerlemesi, bölgesel ve küresel denklemde yeni bir aktör profili çizmektedir. Her süreçte artarak değişen füze menzilleri, tehdit unsurlarına bir cevap niteliği taşımaktadır. Bazı çevrelerin rahatsızlığı, işte bu yeni profilin oluşturduğu etkiden kaynaklanmaktadır. Oysa Atatürk ilkelerine sadık, bağımsızlıkçı bir Türkiye’nin teknolojik egemenlik arayışı, en doğal hakkıdır.

Yıldırımhan, sadece bir füze değil; Türk bilim insanının, mühendisinin, teknikerinin, emekçisinin alın terinin gökyüzüne yazılmış hali olacaktır. Bu alın terini, siyasi önyargılarla karartmaya kimsenin hakkı yoktur. “Yapamadık” diyenler, aslında Türkiye’nin yapma iradesini küçümsemektedir. Oysa tarih, büyük işleri “yapamazsın” diyenlerin değil, “Biz yaparız” diyenlerin omzunda yükselir.

Bugün Yıldırımhan, beyaz gövdesi, altın sarısı harfleri, Yıldırım Bayezid’in tuğrası ve Atatürk’ün imzasıyla sergileniyorsa; bu, Türkiye’nin teknolojik bağımsızlık yolculuğunda bir dönüm noktasıdır. 6.000 kilometre, sadece bir menzil değil; Türkiye’nin stratejik ufkunun genişlemesidir. Bu menzil Türkiye’nin tam bağımsızlık yolunda tehdit unsurlarına verdiği bir cevaptır.

“Türk halkı, tarihin her kırılma anında birlikle, sabırla ve derin bir medeniyet birikimiyle yolunu bulmuş; bugün de o kadim gücün ışığında devrime emin adımlarla yürümektedir. Yıldırımhan’ın temsil ettiği o kararlı çizgi, Kurban Bayramı’nın manevi iklimiyle buluştuğunda, milletimizin yarına dair inancı daha da somutlaşmaktadır. Köklerimizden aldığımız güçle, aynı gökyüzü altında hep birlikte aydınlık yarınlara yürüdüğümüz bir Türkiye dileğiyle, nice bayramlara.”

Kaynak:AYDINLIK

• Sadakayı bırakın, emeklinin hakkını verin!
• Utanın be!
• 88. ÖLÜM YILDÖNÜMÜNDE…
• Kuvayı Milliye’nin ilk öncülerinden Miralay İsmail Hakkı Bey
• Türkiye’de yeni saflaşma: ‘Arınanlar’ ve ‘vurguncular’

Bu köşede önceki yazılarımızda Hızır inancının teolojik çerçevesini ele almış, Kur’an kıssalarından tasavvufî yorumlara uzanan çizgide Hızır’ın anlamını değerlendirmiş ve özellikle Alevî-Bektaşi kaynaklarında Hz. Hızır anlayışının nasıl şekillendiğini ortaya koymuştuk. Ab-ı hayat içtiğine, ölümsüz olduğuna, darda kalanların imdadına yetiştiğine inanılan Hızır’ın tarihsel ve inançsal boyutunu irdelemiştik.

Bugün ise meseleyi başka bir yerden ele almak istiyorum.

Bizdeki Hızır’ın ab-ı hayat içmesi ve ölümsüzlüğü, sadece biyolojik bir süreklilik olarak okunamaz. Asıl ölümsüzlük, insanın içindeki iyilik iradesidir. İnsanlık sürdükçe sürecek olan şey, bir beden değil; paylaşma ve dayanışma bilincidir. Hızır dediğimiz hakikat, ruhumuzdaki o diri özdür.

ÖLÜMSÜZ OLAN BİR KİŞİ DEĞİL, BİR BİLİNÇTİR

Hızır’ın ölümsüzlüğü, zamandan ve mekândan bağımsız bir bilinç hâlidir. Bir insanın zor anında yanında beliren, hiçbir karşılık beklemeden el uzatan, karanlık bir anı aydınlatan tutumdur bu. Bu nedenle Hızır’ı yalnızca tarihsel ya da metafizik bir şahsiyet olarak görmek eksiktir.

Asıl soru şudur:

Hızır bir kişi midir, yoksa bir ahlâk biçimi midir?

Eğer Hızır’ı sadece dışarıdan gelecek bir kurtarıcı olarak düşünürsek, onu pasif bir beklentinin nesnesine dönüştürürüz. Oysa Anadolu irfanı, Hızır’ı hayatın içinden konuşur. Darda olanın “Yetiş ya Hızır!” diye seslenmesi, aslında insanın insana çağrısıdır.

Ab-ı hayat, insanın insanla kurduğu dayanışma ilişkisidir. Bu ilişki sürdükçe Hızır da yaşayacaktır.

BOZATLI HIZIR’I YENİDEN DÜŞÜNMEK

Halk anlatılarında boz atına binmiş bir figür çıkar karşımıza. Ansızın yetişir, çözülmez sanılan düğümü çözer, çıkışsız görünen yerde bir kapı aralar. Bu sembol, aslında olağanüstü bir varlığı değil; olağanüstü bir tutumu temsil eder.

Hızır, gerektiğinde hakkı savunan bir yurttaşın cesaretinde, gerektiğinde bilgisini paylaşan bir uzmanın sorumluluğunda, gerektiğinde yalnız bırakılmak istenen birinin yanında dimdik duran insanın tavrında ortaya çıkar. Kimi zaman bir kapıyı çalmak, kimi zaman bir haksızlığa itiraz etmek, kimi zaman da birinin yükünü paylaşmak… İşte boz atın nal sesleri tam da burada duyulur.

BEKLEYİŞ KÜLTÜRÜ VE SORUMLULUK

Toplum olarak en büyük zaaflarımızdan biri maalesef bir kurtarıcı bekleme alışkanlığıdır. Bir gün birileri gelecek ve sorunları çözecek/ adaleti sağlayacak/ düzeni değiştirecek… Bu düşünce insanı edilgenleştirir.

Oysa Hızır’ı beklemek değil, Hızır olmak gerekiyor.

Paylaşma ve dayanışma, dışarıdan gelecek mucizelerle değil içeriden yükselen sorumluluk duygusuyla mümkündür. Eğer bir mahallede insanlar birbirinin halinden haberdarsa, eğer bir işyerinde kimse yalnız bırakılmıyorsa, eğer bir toplumda haksızlık karşısında suskunluk hâkim değilse orada Hızır bilinci vardır.

HERKES BİR BAŞKASININ HIZIR’IDIR

İnsan, başkalarıyla var olur. Hayat dediğimiz ağ, görünmeyen bağlarla örülüdür. Birinin bilgisi, diğerinin emeğiyle birleşir; birinin cesareti, diğerine umut olur; birinin sözü, diğerinin suskunluğunu bozar. Toplumsal yaşamın her alanında, insanlar birbirinin hayatına doğrudan ya da dolaylı olarak dokunur.

Bir toplum olmanın anlamı, yalnızca aynı coğrafyada yaşamak değildir; ortak bir sorumluluğu ve ortak bir geleceği paylaşmaktır. Toplum, birbirinden kopuk bireylerin yan yana duruşu değil; dayanışma ve paylaşma ruhuyla birbirine bağlanmış bir bütündür. Bir yerde bir sıkıntı yaşanıyorsa ve diğerleri bunu görmezden gelmek yerine sahipleniyorsa, orada Hızır bilinci vardır. Bir haksızlık karşısında insanlar yan yana durabiliyorsa, bir zorluk karşısında yük birlikte taşınıyorsa, bir ihtiyaç karşısında kapılar birlikte açılıyorsa, herkes bir başkasının Hızır’ıdır. Çünkü birlikte yaşamanın özü, başkasının darlığını kendi meselesi sayabilmektir.

Bu nedenle Hızır’ı tekil bir figür olmaktan çıkarıp çoğul bir bilince dönüştürmek gerekir. “O gelsin” demek yerine “Ben ne yapabilirim?” sorusunu sormak gerekir.

HIZIR İÇİMİZDEYSE

Bizdeki Hızır, ruhumuzdaki diri özdür. İnsan olduğu sürece yaşayacak olan şey de budur. Paylaşma kültürü, dayanışma ahlâkı, zor zamanda omuz omuza durma iradesi… Bunlar ortadan kalkmadıkça Hızır da kaybolmayacaktır.

Bu yüzden Hızır’ı göklerden indirmeye gerek yok.

Onu uzak zamanlarda aramaya da gerek yok.

Darda olanın elini tutabiliyorsak,

Haksızlığa karşı ses çıkarabiliyorsak,

Bir başkasının yükünü hafifletebiliyorsak,

Bozatlı Hızır çoktan yola çıkmış demektir.

Aşk ile…

AYDINLIK

• Sadakayı bırakın, emeklinin hakkını verin!
• Utanın be!
• 88. ÖLÜM YILDÖNÜMÜNDE…
• Kuvayı Milliye’nin ilk öncülerinden Miralay İsmail Hakkı Bey
• Türkiye’de yeni saflaşma: ‘Arınanlar’ ve ‘vurguncular’

MURAT İNCE

Saygıyla andığımız Eyuboğlu “Alevi yurttaşlarımızın başlarına ne gelmişse, hep kendi aralarında süregiden dağınıklıktan dolayıdır.” derken bir gerçeğe parmak basıyor. Ancak, günümüzde bu dağınıklığın asıl müsebbipleri emperyalizmin piyonları PKK, Kürtçü bölücüler ve sol maskeli solumsulardır.

Alevi canlara ah vah dedirmek dışında hiçbir şey vermeyen ve sürekli katliamlardan, soykırımlardan, ezilmekten, yanmaktan söz eden bu unsurların vebali büyüktür. Alevilerimizin acılarını katmerleştirmeyi siyasi çıkar aracı haline getirdiler.

MÜLTECİ ALEVİCİLİĞİ

1980 sonrası Anadolu Alevilerinin birliğini bozan hareketler, örgütlenmeler çoğaldı. Her grup kendi Aleviliğini ilan etti! Alevilik eşittir sosyalizm yolundan geçerek “Alevilik İslâm dışıdır” söyleminde park edildi. Özelliklede 12 Eylül darbesinin solu silindir gibi ezip geçmesinden sonra yeni arayışlar baş gösterdi. Mensubu oldukları legal ya da illegal örgütlerden umduğunu bulamayanlar yoğun olarak Alevi oluşumlarına yöneldiler. Mülteciliğin verdiği karamsarlık çıkmazına teselli olması için kapağı Alevi derneklerine attılar. Bu gidişat Türkiye’den gelen Alevilerimizin birlik ve dirliğini olumsuz etkileyen bir rol oynadı. Batılı emperyalist devletlerin desteğini de arkalarına almalarından sonra gemiyi azıya aldılar. Süreç artık Alevilerin iğdiş edilmesi yönünde işledi, işliyor.

Alevi derneklerine doluşan bölücüler ile solumsu örgütlerin elemanları iltica ettikleri ülkelerdeki mülteci yaşamlarını yıkıcı faaliyetlerle sürdürmeyi amaç edindiler. 12 Eylül darbesinin karanlık atmosferinin etkileriyle Türkiye’ye karşı genel bir düşmanlık cephesi kurdular. Vatandaşlarımızın bin bir dertleriyle uğraşmayı küçümsediler ve onların birliğini bozmak için uğraştılar, uğraşıyorlar. İşte tam bu ortamda “Mülteci Aleviciliği” dediğimiz olguyla karşılaştık.

Sol cilalı, Atatürk ve Türk-Türkiye karşıtlığı üzerine oturtulmuş, Ortaçağ söylemli, emperyalist merkezlerin desteğine sahip “Mülteci Aleviciliği” oluşturuldu ve bu süreç hâlâ devam etmektedir. Alevi canlarımız Aleviliği sömüren tacirlerden yakasını kurtarmak göreviyle karşı karşıya.

ALEVİLİĞİ ANAYURDUNDAN KOPARMAK

Alevi kurumlarına o tür soldan sonra PKK ve diğer bölücü örgütler de el attılar. 1990’lı yılların ortalarına doğru “Aleviler Türk mü, Kürt mü?” tartışmalarının yoğunluk kazandığı zaman dilimi olarak tarihlendirilebilir.

PKK ile sol maskeli örgütler, Anadolu Alevilerinin o örnek birliğine ve dirliğine tamir edilmesi zor zararlar verdiler. Dikkat edilirse Alevilerimiz adına konuşan bölücü ve sözde solcular bozgunculuk yapmak dışında hiçbir olumlu konuşmada bulunmazlar. Zaten bütününe yakını PKK’nın kuyruğunda pinekleyerek zaman öldürdüler.

Son yıllardaki gelişmeleri dikkatlice izlediğimizde amacın Alevilerimizi öz yurtlarından soğutmak, kuşkuya düşürmek ve düşman hale getirmek olduğu görülecektir. İşte bunlara son bir örnek Avrupa Alevi Birlikleri Konfederasyonu Genel Başkanı Hüseyin Mat’ın, “Bize kimlik biçmekten vazgeçin, biz Müslüman değil Aleviyiz.” çıkışıdır.

“Alevilik İslâm dışıdır” söylemi Aleviliği boşa düşüren, tarihini yerle bir eden, çok parçalı ve tanınmaz hale getiren bir tanımlamadır. Bu görüşün asıl sahipleri ise Alevici tacirler değil onların ağa babaları emperyalist merkezlerin uzmanlarıdır. Daha önceleri Aydınlık’ta isim isim konuyu incelemiştik.

Turgut Ökerlerin, Hüseyin Matların ara sıra dile getirdikleri tarikatlar ve cemaatlere karşı dişe dokunur tek bir mücadelesini görmedik. Hüseyin Mat, Milli Görüşçüleri, Süleymancıları, Menzilcileri, Kaplancıları dillendirmekten başka ne yapmıştır? Tek bir mücadelesini gösterebilir mi? Gösteremez. Çünkü o Süleymancıların, FETÖ’cülerin, Menzilcilerin ve benzerlerinin Türkiye’ye düşman olduklarını bildiği için sadece laf üretmekle yetiniyor. Her kim ki Türkiye’yi zayıflatıyorsa ona karşı hiçbir aktif tavır almazlar.

AABK’lı Hüseyin Mat her zamanki gibi 16 Ocak tarihinde de bölücü kanala yaptığı açıklamada Halep olayları üzerinden Türkiye’ye yüklendi. PKK ağzıyla Rojava güzellemelerini de eklemeyi unutmadı. Konuşması baştan sona Türkiye karşıtı sözlerle doluydu. Her zamanki gibi ezberlediği cümleleri tekrar etti.

Görüldüğü üzere, Avrupa’da ve Türkiye’de AABK benzeri yapılanmalar dün olduğu gibi bugün de PKK/SDG hattında yola devam ediyor, yanlış hatta duruyorlar. Alevi canlar, ABD/İsrail ve diğer emperyalist devletlerin dümen suyunda yürüyen PKK/DEM Partiyle araya kesin sınır çekmeli ve kesinlikle destek vermemelidir. Bunlara verilen destek Alevilerin hanesine zarar olarak dönecektir.

ALİ’SİZ- İSLÂMSIZ ALEVİCİLİK OYUNU

Son yıllarda Alevilerin inanç dokusunu inciten açıklamaların çoğalması endişe verici kerteye geldi, dayandı. Hz. Ali’nin reddi ile 12 İmamların üzerinin çizilmesi ve yerilmesi Alevici tacirlerin amentüsü oldu. Asırlardır edinilen birikimin üzerinde tepinilmesine artık toptan dur denilmesi gerekiyor. Hz. Muhammed’i, Hz. Ali’yi, 12 İmamları yani Müslümanlığı çıkardığınızda ortada Alevilik diye bir şey kalmaz. “Alevilik dini” diye yutturulmaya çalışılan uydurmalar Alevi inancının bitirilmesiyle mümkündür.

Bir ülkeyi zayıf düşürmek mi istiyorsunuz; o ülkenin etnik ve dini farklılıklarını derinleştirmek en kolay yoldur. Bunu iyi bilen emperyalistler ve siyonist İsrail etnik ve dini bölünmeleri destekliyor. Aleviler Suriye’de merkezi devlete karşı, yine Anadolu (Türkiye) Alevileri Türkiye’de PKK/DEM Partinin peşine taktırarak Türkiye Cumhuriyeti devletine karşı kışkırtılmaya çalışılıyor. Hiç kuşkusuz Alevilerimiz bu oyuna gelmeyecektir ve bu oyunu bozacaktır. Çünkü Türkiye Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet’tir.

PİR SULTAN ABDAL DİYOR Kİ?

Pir Sultan Abdal’ı ve onun da dâhil olduğu 7 Ulu Ozanların ismini dillerinden düşürmeyenler onlardan hiçbir şey öğrenmediler. Hak Muhammet Ya Ali deyişlerine akılsızca hücum edenler maalesef hâlâ Alevilerin üzerinden parsa toplamaya devam ediyorlar. PKK/DEM ve CHP listelerinden milletvekili olmak için her yol mübahtır düsturuyla hareket eden tacirler Alevilerimizin dostu değildir.

Alevi deyişleri, türküleri, şiirlerini inceleyenler Ali’siz, 12 İmamsız, İslamsız bir şeyle kesinlikle karşılaşmayacaklardır. Sözümüzü uzatmadan Öner Yağcı’nın hazırladığı Pir Sultan Abdal kitabından dörtlükler sunacağız:

Anadolu Alevileri işte bu aşkla hareket eder, Cem tutar ve ülkesini savunur. Yoldan dönenler hariç Alevilerimizin ezici çoğunluğu vatanları Türkiye’yi vazgeçilmez yurt bellemişlerdir. Onlardaki Atatürk sevgisini, Cumhuriyetimize bağlılıklarını, Sünni kardeşleriyle kopmaz bağlarını hiç ama hiç kimse sorgulayamaz, sorgulamayı teklif bile edemez!

YURDUNA AŞKLA BAĞLANMAK

Yabancılaşma kavramını dar anlamda kullananlar gerçeği yakalamakta zorlanır. İnsanın yaşadığı yere, çevresine ve en sonunda kendisine yabancılaşması geleneklerini göreneklerini terk etmesiyle sonuçlanır. Vatan denildiğinde ürkenler ile yüreği kabaranlar arasındaki mücadele durmaksızın sürecektir. Turgut Ökerlerin, Hüseyin Matların vatan denilince yüreklerinin kararması normaldir! Çünkü onlar dönektir ve Alevilerimizin sırtından paye kapma peşinde olan unsurlardır.

“Alevilik İslâm dışıdır” diyenler Aleviliğe yabancılaşmıştır. Avrupa Alevi Birlikleri Konfederasyonu (AABK) ile PKK’nın Avrupa’daki Alevileri havuzlama örgütü Demokratik Alevi Federasyonu (FEDA) başta olmak üzere onlarla kader birliği içinde olan kuruluşlar Alevilerimizin safından dışlanmalıdır. Onların 30 yılı aşkın süredir verdikleri zarara dur demek için Alevi canları göreve çağırıyoruz.

Bir kez daha Âşık Daimi’ye kulak verelim:

Erzincan –Tercanlı, Âşık Daimi (İsmail Aydın), (1932- 1983)

AYDINLIK

• Sadakayı bırakın, emeklinin hakkını verin!
• Utanın be!
• 88. ÖLÜM YILDÖNÜMÜNDE…
• Kuvayı Milliye’nin ilk öncülerinden Miralay İsmail Hakkı Bey
• Türkiye’de yeni saflaşma: ‘Arınanlar’ ve ‘vurguncular’

Güney Afrika kıyılarında BRICS donanmasının verdiği ‘deniz güvenliğini biz de konuşuruz’ mesajı, Türkiye’nin Mavi Vatan perspektifi ve Afrika deniz hatlarına dönük ilgisiyle de kesişiyor.

GÖKTUĞ ÇALIŞKAN

Güney Afrika açıklarında bu hafta başlayan “Barış İradesi 2026” deniz tatbikatı, kâğıt üzerinde arama-kurtarma ve deniz güvenliği provası gibi görünüyor. Fakat Simon’s Town üssüne peş peşe giren Çin, Rusya, İran ve Güney Afrika savaş gemileri, aslında Hint ve Atlas Okyanuslarını da içine alan daha geniş bir jeopolitik tartışmayı tetikledi.

BRICS’in genişlemesiyle birlikte ilk kez “BRICS Plus” etiketiyle icra edilen bu tatbikat, hem Afrika kıyılarında yeni bir denge arayışının hem de Washington–Pretoria hattında tırmanan gerilimin aynası hâline geldi.

‘BARIŞ İRADESİ 2026’ NE ANLATIYOR

Güney Afrika Ulusal Savunma Gücü’nün açıklamasına göre “Will for Peace 2026” tatbikatı, 9-16 Ocak tarihleri arasında Simon’s Town merkezli olarak yürütülüyor. Senaryoların ana teması, “deniz yollarının güvenliği ve deniz ticaretinin korunması” şeklinde ifade ediliyor. Çin’in lider ülke olduğu tatbikata, Rusya ve İran’ın yanı sıra Güney Afrika donanması aktif gemiyle katılıyor.

Birleşik Arap Emirlikleri de sahada, Endonezya, Etiyopya ve Brezilya gibi bazı BRICS üyeleri ise gözlemci statüsünde yer alıyor. Programda konvoy koruma, arama-kurtarma, haberleşme, deniz haydutluğu ile mücadele ve “deniz terörizmi” senaryoları öne çıkıyor.

Pretoria yönetimi, tatbikatı “BRICS ülkelerinin deniz güvenliği alanında ortak kapasitesini artırmaya dönük savunma amaçlı bir çalışma” olarak tanımlıyor. Güney Afrikalı yetkililer, küresel deniz trafiğinin kırılganlaştığı, Kızıldeniz ve Aden Körfezi hattında saldırıların arttığı bir dönemde Hint ve Atlas Okyanusu’nda işbirliğinin “zorunlu” hâle geldiğini vurguluyor.

Hatırlatmakta fayda var: Güney Afrika daha önce 2019 ve 2023’te Çin ve Rusya ile “Mosi” isimli tatbikatlar yapmıştı ancak bu kez fark, İran ve BAE’nin sahaya inmesi ve BRICS Plus konseptinin açıkça vurgulanması.

WASHINGTON RAHATSIZ PRETORİA ISRARCI

BRICS donanmasının Güney Afrika kıyılarına demirlemesi, doğal olarak Washington’da tepkiyle karşılandı. ABD, zaten G20 Johannesburg Zirvesi’ni boykot ederek Pretoria ile arasındaki mesafenin arttığını göstermiş, ardından çeşitli tarife tehditleriyle ekonomik baskıyı gündeme taşımıştı.

Şimdi aynı tabloda, “anti-Amerikan blok” olarak tanımlanan bir yapının Afrika sahillerinde ortak tatbikat yapması, Beyaz Saray’da “yanlış mesaj” olarak okunuyor. Bu baskının en somut yansıması İran dosyasında görüldü.

Güney Afrika basınına yansıyan haberlere göre Pretoria, ABD’nin yeni yaptırım ve tarife uyarıları üzerine Tahran’dan deniz unsurlarının rolünü azaltmasını istedi ve bir süre “İran tamamen çıkarılıyor mu?” tartışmaları yaşandı. Ancak sahadaki görüntü bu baskının tam karşılık bulmadığını gösteriyor.

Üç İran savaş gemisinin False Bay’de hâlâ bulunduğu ve en az birinin tatbikat faaliyetlerine katıldığı resmî açıklamalara yansıdı. Bu durum, Güney Afrika Savunma Kuvvetleri’nin, Cumhurbaşkanlığı’nın “İran’ı geri çekelim” yönündeki telkinlerine rağmen planı fazla esnetmek istemediği yorumlarını beraberinde getirdi.

Pretoria’nın mesajı net: “Bu tatbikat, ABD’nin sevmediği aktörlerle poz vermek için organize edilmiş siyasi bir şov değil; BRICS ülkeleriyle deniz güvenliğini güçlendiren rutin bir işbirliği.” Güney Afrika Savunma Bakanlığı, tatbikatın Venezuela ya da başka bir kriz dosyasıyla bağlantılı olduğu yönündeki yorumları da reddederek “her ülkenin kendi ikili ilişkileri var, biz deniz güvenliğine odaklanıyoruz” vurgusu yapıyor.

BRICS AÇISINDAN NE ANLAMA GELİYOR

“Barış İradesi 2026” aslında BRICS’in ekonomik platform olmanın ötesine geçerek güvenlik alanına adım atmasının sembol adımlarından biri. Çin, Hindistan ve Rusya gibi aktörler uzun zamandır enerji, ticaret ve finans başlıklarını BRICS çerçevesinde tartışıyordu.

Şimdi bu zemine “deniz güvenliği ve askeri işbirliği” başlığının eklendiği görülüyor. Çalışmanın Çin liderliğinde yürütülmesi ve komuta-kontrol kurgusunun Pekin merkezli olması, bu alanda da Pekin’in “doğal koordinatör” rolü üstlendiğini gösteriyor.

Bu noktada resme tek boyutlu bakmamak gerekir. Bir tarafta ABD’nin, NATO müttefikleriyle Atlantik ve Akdeniz’de, Pasifik’te ise AUKUS ve QUAD gibi formatlarla kurduğu yoğun askeri ağ var. Diğer tarafta ise BRICS ülkeleri, kendi aralarında henüz bu kadar derin bir güvenlik mimarisi inşa etmiş değil; tatbikatlar daha çok siyasi mesaj ve “ortak görüntü” üretme fonksiyonuna sahip.

Yine de özellikle Çin ve Rusya açısından Afrika kıyılarında ortak deniz tatbikatı hem deniz hegemonyası tartışmasına hem de ABD’nin “tek güvenlik sağlayıcı” iddiasına verilen sessiz bir yanıt.

Tatbikatın teması ve resmi söylemi de bu ikili okuyuşu yansıtıyor. Güney Afrika ve Çin, ısrarla “deniz haydutluğu, yasa dışı balıkçılık, enerji hatlarının güvenliği ve ticaret yollarının korunması” başlıklarını öne çıkarıyor.

Buna karşılık Demokratik İttifak gibi muhalefet partileri, hükümeti “yaptırım altındaki, savaş içindeki ülkelerle askeri yakınlaşma” üzerinden eleştiriyor ve “gerçek BRICS tablo bu değil, Hindistan ve Brezilya ortada yok” diyerek tatbikatın siyasi risklerine dikkat çekiyor.

Çin açısından bakıldığında ise tablo daha uzun vadeli. Pekin, hem Kuşak-Yol Girişimi’nin deniz ayağını güvenceye almak hem de Hint ve Atlas Okyanusu’nda “Batı dışı bir güvenlik dili” üretmek istiyor. Bu çerçevede BRICS Plus formatında yapılan her tatbikat, Çin donanmasının Afrika kıyılarındaki varlığını normalleştiren küçük ama sürekli adımlar anlamına geliyor.

Aynı şey Rusya için de geçerli. Ukrayna savaşıyla birlikte Batı limanlarına erişimi siyasi olarak zorlaşan Moskova, Afrika ve Hint Okyanusu hattını “alternatif vitrin” olarak kullanmaya çalışıyor.

AFRİKA VE TÜRKİYE BU NOKTADA NEREDE DURUYOR

Afrika tarafında ise bu manzara, kıtanın uzun zamandır aradığı “çok kutuplu güvenlik ortamı” tartışmasının yeni bir perdesi. Güney Afrika, Mısır, Etiyopya gibi aktörler, tek merkezli güvenlik ortaklıkları yerine, farklı bloklarla ilişkilerini çeşitlendirerek pazarlık gücünü artırmak istiyor. “Barış İradesi 2026” bu anlamda, ABD ile yaşanan gerginliğe rağmen Pretoria’nın “sadece bir eksene yaslanmıyorum” deme biçimlerinden biri. Bu tercihin riskleri de var. ABD ile ticaret ve yatırım ilişkilerinde yeni tarife ve yaptırım ihtimalleri, Güney Afrika ekonomisi açısından hafife alınacak başlıklar değil.

Washington’ın, G20 boykotu ve ardından gelen gümrük kartı üzerinden verdiği mesaj açık: “Rusya ve İran ile askeri yakınlaşma, ekonomik maliyet doğurabilir.” Buna karşın Pretoria, uzun vadede BRICS çerçevesinde Çin kredileri, enerji anlaşmaları ve altyapı yatırımlarının ülkeyi yeni bir dengeye taşıyacağını hesaplıyor.

Türkiye açısından ise bu tablo, bir yandan fırsat, bir yandan da dikkatle izlenmesi gereken bir süreç. Ankara hem BRICS ile temas kurmaya çalışan hem Afrika açılımı yürüten hem de NATO üyesi bir ülke. Güney Afrika kıyılarında BRICS donanmasının verdiği “deniz güvenliğini biz de konuşuruz” mesajı, Türkiye’nin Mavi Vatan perspektifi ve Afrika deniz hatlarına dönük ilgisiyle de kesişiyor. Ankara’nın, Hint ve Atlas Okyanusu’ndaki deniz güvenliği tartışmalarında kendisini ne ölçüde “köprü aktör” olarak konumlandıracağı, önümüzdeki dönemde daha çok önem kazanacak.

Sonuçta “Barış İradesi 2026”, tek başına dünyanın güvenlik mimarisini değiştiren bir tatbikat değil. Fakat Afrika kıyılarında yan yana demirlemiş Çin, Rusya, İran ve Güney Afrika gemileri, birkaç sessiz mesaj veriyor. Deniz güvenliği artık sadece Batı ittifaklarının tekeline bırakılmak istenmiyor. BRICS, ekonomik platformdan yavaş yavaş güvenlik sahnesine doğru adım atıyor ve Afrika başkentleri bu yeni denklemi kendi çıkarları için kullanmaya çalışıyor. Asıl soru şu: Bu çok aktörlü deniz tablosu, kıtaya gerçekten daha fazla güvenlik ve manevra alanı mı getirecek, yoksa yeni bir büyük güç rekabetinin dalgalarını Afrika kıyılarına mı vuracak? Bunun cevabını, tatbikatın bitiş töreninden çok, önümüzdeki yıllarda limanlara hangi gemilerin, hangi anlaşmalarla girdiği belirleyecek.

AYDINLIK

• Sadakayı bırakın, emeklinin hakkını verin!
• Utanın be!
• 88. ÖLÜM YILDÖNÜMÜNDE…
• Kuvayı Milliye’nin ilk öncülerinden Miralay İsmail Hakkı Bey
• Türkiye’de yeni saflaşma: ‘Arınanlar’ ve ‘vurguncular’

Horasan Erenleri Dernekler Federasyonu Genel Başkanlığı görevine yol arkadaşlarımın beni layık görmesi, benim için büyük bir onur olduğu kadar ağır bir sorumluluk anlamı da taşıyor. Bu görevi bir makam olarak değil, Horasan’dan bugüne taşınan tarihsel ve inançsal bir emanet olarak görüyorum. Bu güveni gösteren, omuz veren tüm canlara teşekkür ediyorum.

Horasan Erenleri, Anadolu’nun mayasında yer alan irfanı, vicdanı ve yurtseverliği temsil eder. Alevilik, tarih boyunca ayrıştırmanın değil birliğin yolu olarak yaşadı. Bu topraklarda Alevi ile Sünni yüzyıllar boyunca yan yana durdu; acıda, sevinçte ve vatan savunmasında aynı safta yer aldı.

Bugün Aleviliği dar ideolojik kalıplara, kimlik siyasetine ya da dış merkezli projelere sıkıştırmaya çalışan anlayışlar bulunuyor. Bu yaklaşımlar karşısında sessiz kalınmadı. Alevilik ne inkârı ne de teslimiyeti kabul eden, devletiyle kavgalı olmayan ama haksızlık karşısında suskun da kalmayan bir yol olarak varlığını sürdürdü.

Horasan Erenleri Dernekler Federasyonu, bu tarihsel çizginin devamı olarak ortaya çıktı. Bu yürüyüş, Aleviliği bu ülkenin gerçekliği içinde ele alan bir anlayışın ifadesi oldu.

HACIBEKTAŞ’TA BİRLİK VE YOL KARDEŞLİĞİ

Görevi devralmamızın ardından yönetim kurulumuzla birlikte ilk ziyaretimizi Hünkar Hacıbektaş’a yaptık. Pir huzuruna varıp aşkı niyaz ettik.

Hacıbektaş ilçesinde yapımı süren cemevi inşaat alanını yerinde ziyaret ettik. Ardından Hacıbektaş Kaymakamı Özlem Doğan ile bir araya gelerek ilçede yürütülen idari çalışmalar, kamu kurumlarıyla sivil yapılar arasındaki ilişki ve Hacıbektaş’ın tarihsel kimliğinin korunması üzerine görüş alışverişinde bulunduk.

Daha sonra Hacıbektaş Belediye Başkanı Ali Kaim ile görüştük. Yerel yönetimlerin inanç merkezlerine yaklaşımı, cemevinin toplumsal yaşama sağlayacağı katkı ve ilçenin kültürel dokusunun korunması konuları ele alındı.

Ziyaretlerimizin önemli duraklarından biri de Ulusoy ailesinden Hürrem Ulusoy Dede oldu. Alevi-Bektaşi yolunun tarihsel hafızasını taşıyan Ulusoy ailesinin bu topraklardaki manevi sorumluluğu, yol erkânının korunması ve geleceğe aktarılması üzerine samimi bir sohbet gerçekleştirildi.

Federasyonumuz, Sayın Devlet Bahçeli’nin arsasını bağışladığı ve yapımına her türlü desteği sağladığı cemevinin en kısa sürede hizmete açılması için yoğun bir çaba ortaya koyuyor. Bu dergâhın yalnızca bir yapı değil, tüm canlara açık, yaşayan bir hizmet ve buluşma mekânı haline gelmesi için çalışmalarımızı kararlılıkla sürdüreceğiz.

ZULME KARŞI SUSMAMAK

Bizler biliriz ki emperyalizm, çağımızın Muaviye’sidir; zorla, hileyle ve tehditlerle yol almaya çalışır. Hüseynî duruş ise zulme boyun eğmemeyi, zalimin sofrasına oturmamayı, hakikatin yanında dimdik durmayı gerektirir. Horasan Erenleri yolu; gücün değil hakkın, iktidarın değil adaletin yoludur. Bu nedenle Venezuela’ya yönelik emperyalist saldırıyı reddediyoruz. Halkları baskı altına almak, ülkeleri teslim almak isteyen bu anlayışın karşısında durmak, inancımızın ve yolumuzun bir gereğidir. Zulme karşı susmayacağız.

Gönül kalsın, yol kalmasın.

Aşk ile…

• Sadakayı bırakın, emeklinin hakkını verin!
• Utanın be!
• 88. ÖLÜM YILDÖNÜMÜNDE…
• Kuvayı Milliye’nin ilk öncülerinden Miralay İsmail Hakkı Bey
• Türkiye’de yeni saflaşma: ‘Arınanlar’ ve ‘vurguncular’