Demokrasi: Halk Egemenliğinden Bilinçli Yurttaşlığa

Demokrasi, en genel anlamıyla halkın kendi kendisini yönetmesi, siyasal iktidarın kaynağının halk iradesine dayanmasıdır. Abraham Lincoln’ün ünlü ifadesiyle demokrasi, “halkın, halk tarafından, halk için yönetimi”dir. Ancak bu tanım, demokrasinin yalnızca başlangıç noktasını açıklar. Çünkü demokrasi sadece yöneticilerin seçimle belirlenmesi değil; millî egemenliğin, hukukun üstünlüğünün, hürriyetlerin, yurttaşlığın güvence altında bulunduğu bir yönetim düzenidir. Bu haliyle antik demokrasi ve modern demokrasi birbirinden ayrılır. Modern demokraside Orta Çağ yüklerinden kurtulma, 16.-17. yüzyıllarda feodal düzene, çağımızda feodal kalıntılara darbe vurma içeriğini kazanmıştır.

Demokrasi yalnızca “seçim, sandık ve çoğunluk yönetimi” değil, feodal kalıntılara ve ayrıcalıklara darbe vuran tarihsel bir dönüşümdür.

Demokrasi: Feodal Ayrıcalıklardan Vatandaşlığa

Demokrasinin tarihsel gelişimini anlamak için önce onun neye karşı doğduğuna bakmak gerekir. Avrupa’da modern demokrasi, büyük ölçüde feodal toplumun siyasal ve hukuksal ayrıcalıklarına karşı verilen mücadelelerin içinden çıktı. Feodal düzende insan, soyut anlamda “eşit yurttaş” değildi. Doğduğu sınıf, bağlı olduğu toprak, ailesi ve soyu onun haklarını ve toplumdaki yerini büyük ölçüde belirliyordu. Soyluların, ruhban sınıfının ve monarşinin ayrıcalıkları vardı; geniş halk kitleleri ise aynı siyasal ve hukuksal haklara sahip değildi.

Bu nedenle modern demokrasinin en devrimci ilkelerinden biri başlangıçta “eşitlik” oldu. Fransız Devrimi’nin “özgürlük, eşitlik, kardeşlik” sloganındaki eşitlik, yalnızca ahlaki bir temenni değildi; soyluluğun, doğuştan gelen statülerin ve feodal imtiyazların reddedilmesi anlamına geliyordu. Jean-Jacques Rousseau gibi düşünürlerin halk egemenliği anlayışı da iktidarın kaynağını hükümdarın veya hanedanın iradesinden çıkarıp halka taşıdı.

Bu açıdan bakıldığında demokrasi, “tebaa”dan “yurttaş”a geçiştir. Feodal toplumda birey bir otoriteye bağlıdır; demokratik toplumda ise teorik olarak devletin eşit haklara sahip kurucu unsurudur. “Hükümdarın kulları” anlayışının yerine “egemen millet” düşüncesinin geçmesi, feodal siyasi ilişkiler açısından son derece büyük bir kırılmadır.

Fakat mesele yalnızca monarşinin ortadan kaldırılması değildir. Feodal kalıntılar Cumhuriyet kurulduktan veya seçim sistemi getirildikten sonra da yaşayabilir. Aşiretçilik, şeyhlik-müritlik ilişkileri, ağalık, toprak üzerindeki büyük güç yoğunlaşmaları, aile ve soy ayrıcalıkları, yerel nüfuz sahiplerine bağımlılık ve insanların özgür yurttaşlar yerine bir cemaatin tabi unsurları olarak hareket etmeleri, demokratik kurumlarla yan yana varlığını sürdürebilir.

Burada demokrasinin daha derin anlamı ortaya çıkar: Demokrasi yalnızca “her dört-beş yılda bir oy kullanmak” değildir. Aynı zamanda insanı kişisel bağımlılık ilişkilerinden kurtarıp bağımsız yurttaş haline getiren toplumsal koşulların yaratılmasıdır.

Örneğin köylünün ekonomik yaşamı bütünüyle büyük toprak sahibine bağlıysa, borcunu ondan alıyor, toprağını ondan kiralıyor, işini onun aracılığıyla buluyor ve devletle ilişkisini onun üzerinden yürütüyorsa hukuken oy hakkına sahip olması tek başına tam bir demokratik özgürlük sağlamaz. Oy vardır; fakat yurttaşın bağımsız karar verebilmesinin maddi zemini zayıftır. Bu nedenle tarih boyunca toprak reformu, eğitim, laik hukuk, kadın-erkek eşitliği ve yerel feodal otoritelerin tasfiyesi birçok ülkede demokratikleşmenin toplumsal boyutları olarak görülmüştür.

Türkiye açısından mesele daha da önemlidir

Türkiye’de demokrasi tarihini yalnızca 1946’da çok partili hayata geçişle başlatmak bu nedenle eksik kalır. Daha geniş tarihsel açıdan bakıldığında Tanzimat, Meşrutiyetler, Millî Mücadele ve Cumhuriyet Devrimi, egemenliğin kaynağı ve toplumdaki ayrıcalıkların tasfiyesi bakımından aynı uzun modernleşme sürecinin farklı aşamaları olarak değerlendirilebilir.

Özellikle “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” ilkesi, yalnızca bir yönetim tekniğini ifade etmez. Egemenliğin hanedandan alınarak millete verilmesi iddiasıdır. Cumhuriyetin ilanı ve saltanatın kaldırılması bu nedenle siyasal düzeyde feodal-monarşik düzenle en büyük kopuşlardan biridir.

Ardından hilafetin kaldırılması, hukuk birliğinin sağlanması, Medeni Kanun’un kabulü, eğitim birliği, kadınların siyasi ve medeni haklarının genişletilmesi gibi Cumhuriyet devrimleri, demokrasinin yalnızca sandıktan ibaret olmayan yurttaşlık ve hukuk eşitliği boyutuyla birlikte okunabilir.

DEMOKRATİK DEVRİMİN EKSİKLİĞİ: TOPRAK MESELESİ

Ancak Türkiye’nin demokratik devriminin önemli bir eksikliği de burada görülür: toprak meselesi. Cumhuriyet ağalık ve aşiret ilişkilerine çeşitli darbeler vurmasına rağmen kapsamlı bir toprak reformunu gerçekleştiremedi. Böylece özellikle bazı kırsal bölgelerde büyük toprak sahipliği, aşiret bağları ve yerel nüfuz ilişkileri uzun süre siyasal davranışı da belirleyebildi.

Bu durum önemli bir paradoks doğurdu: Demokratik seçim mekanizması bazen feodal ilişkileri ortadan kaldırmak yerine onları parlamentoya taşıyabilir. Ağa, şeyh veya aşiret önderi eskiden yerel iktidarını geleneksel otoritesinden alırken, seçim düzeninde aynı toplumsal nüfuzu oy gücüne dönüştürerek milletvekili, belediye başkanı veya parti yöneticisi üzerinde etkili hale gelebilir. Böylece biçimsel demokrasi ile feodal toplumsal ilişkiler bir süre birlikte yaşayabilir.

Tam da bu nedenle demokrasi ile feodalizmin tasfiyesi arasında güçlü bir bağ kurulabilir. Gerçek demokratikleşme, yalnızca oy hakkının yaygınlaşması değil, bireyin ağanın, şeyhin, aşiretin, hanedanın veya başka bir geleneksel otoritenin tabi unsuru olmaktan çıkarak özgür ve eşit yurttaş haline gelmesidir.

Bu yaklaşım bizi önemli bir ayrıma götürür:

Sandık demokrasinin aracıdır; yurttaş eşitliği ise onun toplumsal temelidir.

Dolayısıyla demokrasiye “feodal kalıntılara darbe vurma” açısından baktığımızda, Cumhuriyet ile demokrasi birbirinin karşıtı olmak zorunda değildir. Türkiye’nin tarihsel koşullarında Cumhuriyet devriminin feodal ayrıcalıkları tasfiye eden uygulamaları, demokratik yurttaşlığın maddi ve hukuki zeminini hazırlayan adımlar olarak da değerlendirilebilir.

Bununla birlikte demokrasi burada bitmez. Feodal ayrıcalıkların yerine bürokratik, ekonomik veya siyasi yeni ayrıcalıkların kurulması da demokratik eşitliği zedeler. Bu yüzden demokratik devrimin mantığı sürekli olarak şu soruyu sormayı gerektirir:

İnsanlar gerçekten eşit yurttaşlar mı, yoksa siyasi haklarını kullanırken hâlâ ekonomik, dinsel, ailesel, aşiretsel veya başka kişisel bağımlılık ilişkilerinin etkisi altında mı?

Bu açıdan demokrasi, yalnızca “halkın yöneticilerini seçmesi” değil, halkı tebaalıktan çıkararak yurttaşlaştıran tarihi süreç olarak tanımlanabilir. Feodalizme vurduğu asıl darbe de buradadır.

HALKIN EGEMENLİĞİNE DAYANAN BİR YÖNETİM BİÇİMİ

Bilindiği gibi demokrasinin mutat tanımı “halkın egemenliğine dayanan bir yönetim biçimi” olmasıdır. Etimolojik kaynağını Yunanca “demos” (halk) ve “kratos” (iktidar, güç) sözcüklerinden alır. Ve “halkın iktidarı” anlamına gelir. Evet kâğıt üstünde böyledir. Ve gene kâğıt üstünde modern anlamda demokrasi, vatandaşların özgür ve adil seçimler yoluyla yöneticilerini belirlediği, temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alındığı, hukukun üstünlüğünün esas olduğu bir sistemdir diye klasik bir tanım yapılır. Demokrasiyi salt sandığa indirgeyen klasik tanımların ötesinde Orta Çağ bağımlılıklarından kurtulma, ağalık, şeyhlik, müritlik, mensupluktan arınma özüne sahiptir. Çağımızda milli demokratik devrim sorunudur. Mustafa Kemal Atatürk’ün özlü tanımıyla “şeyhler, dervişler, müritler ve mensuplar toplumu olmak”tan arınma programıdır. Batıda bu program 17.-18. yüzyıllarda, burjuva demokratik devrimleriyle başlamıştır. Bizde ise 200 yıllık bir geçmişi vardır. 19. yüzyılın ortalarında başlayan süreçlerde gelişmiştir. 1876 ilk Meşrutiyet Devrimi’yle ateşlenmiş, 1908 2. Meşrutiyet Devrimi’yle ivmelenmiş, 1923 Kemalist Devrim’iyle doruğuna çıkmıştır.

DEMOKRASİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ

Antikitede (Tarih öncesinde) milyonlarca yıl boyunca süren ilkel komünal toplum döneminde demokratik uygulamalar, “ilkel demokrasi” veya “kabile demokrasisi” olarak adlandırılan, doğrudan katılım ve eşitliğe dayalı bir yapıya sahipti. Kabile toplumu (ilkel komünal toplum) insanlığın 2,5 milyon yıl önce ilkel sürüden ayrılarak kabileler halinde yaşamaya başladığı uzun bir süreyi kapsar.

Bu kapsamda arkeolojik tasnife göre bu uzun dönem üç farklı aşamaya ayrılır. Yaklaşık olarak MÖ 2,5 milyon yıl öncesinden başlayıp MÖ 12 bin yıl önce sonlanan insanlık tarihinin en uzun dönemi olan Paleolitik Çağı (Eski Taş Çağı); yaklaşık MÖ 12 bin ile MÖ 9 bin yılları arasını kapsayan ve Paleolitik ile Neolitik arasında bir geçiş süreci olarak değerlendirilen Mezolitik Çağ (Orta Taş Çağı) izler. Mezolitiğin şafağında yaklaşık MÖ 9 bin ile MÖ 5 bin 500 yılları arasında yaşanan Neolitik Çağ (Yeni Taş/ Cilalı Taş Çağı) vardır. Tarımın başladığı ve yerleşik hayata geçildiği dönemdir. (*1) Bizdeki Göbeklitepe’deki Kafkaslardan gelen İskit-Saka Türklerinin ataları Antik-Türkler (Öntürkler) MÖ 12 binlerde yerleşik hayatı inşa ettiler.

Kabile toplumunda kabile demokrasisi hüküm sürmekteydi.

Henüz artı ürün ve artı değer, dolayısıyla sınıflar, özel mülkiyet, devlet ve yazılı yasalar olmadığı için kararlar kollektif (ortaklaşa) alınırdı.

KABİLE TOPLUMUNDAKİ DEMOKRATİK

İŞLEYİŞİN TEMEL ÖZELLİKLERİ VE ÖRGÜTLENMELERİ

Bir kere doğrudan katılım vardı; kabile üyelerinin tamamı meclislere aracısız katılırlardı, delege yetkilendirme mevcut değildi.

Göç, avlanma, barış veya çatışma gibi topluluğu ilgilendiren önemli ve hayati kararlar kabilenin tüm yetişkinlerinin katıldığı ortak meclislerde alınırdı.

Söz hakkı sınırsızdı. Her birey görüşlerini özgürce ifade etme ve karar alma süreçlerine doğrudan katılma hakkına sahipti.

Toprak, bağ bahçe, ev aletleri ve silahlar gibi üretim araçları kollektif mülkiyetti. Sınıfsal bir tabakalaşma olmadığı için siyasi bir imtiyaz veya üstünlük de yoktu. Eşitlikçi bir yapı vardı. Toplum sınıfsızdı.  

Şefler, mutlak bir güce sahip değildi. Genellikle bilgelikleri, avcılık becerileri veya yaşları nedeniyle saygı gören kişilerden seçilirdi ve şeflikleri geçiciydi.  

Topluluğun güvenini kaybeden veya başarısız olan kabile şefi, meclis kararıyla görevden alınabilir ve yerine hemen yenisi seçilebilirdi.

Kararlar çoğunluğun azınlığa tahakkümü yerine, genellikle uzun tartışmalar sonucu varılan ortak uzlaşı, yani konsensüsle (oy birliği ile) alınırdı.

Yazılı yasalar yoktu. Toplumsal düzeni, sözlü gelenekler, tabular ve örfler sağlardı.

Bu ilkel demokrasi uygulaması, insanlığın sürü halinden çıkışından itibaren milyonlarca yıl boyunca devam etti. Tarım Devrimiyle birlikte Neolitiğin şafağında artı ürünün yaratılmasıyla birlikte tedricen sınıflı toplumun yükselmesine paralel bir şekilde tarihe karıştı. Bu süreç bizde (Türk toplumunda) Dr. Doğu Perinçek’in saptamalarına göre, MÖ 1000 yıllarında MS 1000-1200 yıllarına kadar 2000 yıl boyunca uzunca bir süreç boyunca sürdü. (*2)

Demokrasinin tarihi kökenlerini incelerken devlet öncesi ilkel kabile demokrasisini Antik Yunan ve Roma’da devletle birlikte siyasi örgütlenme bakımından siyasi olarak örgütlenmiş demokrasilerle karşılaşıyoruz.

Yaygın anlayışla “demokrasinin tarihî kökenlerinin Antik Yunan’a ve Roma’ya dayanması”, demokrasiyi yalnızca kurumsallaşmış siyasi rejim olarak ele alırsak büyük ölçüde doğrudur; fakat demokrasi fikrinin ve demokratik karar alma pratiklerinin insanlık tarihindeki kökenlerini açıklamak bakımından eksiktir, on binlerce yıllık kabile demokrasisine dayanır.

İlkel komünal toplumlarda devlet henüz ortaya çıkmamışken, birçok kabile ve klan topluluğunda ortak meselelerin topluluk meclislerinde görüşülmesi, şeflerin yetkisinin gelenek ve topluluk iradesiyle sınırlandırılması, savaş-barış gibi önemli kararların kolektif biçimde alınması gibi uygulamalar bulunuyordu. Bunlara antropoloji ve siyasal tarih açısından “kabile demokrasisi”, “ilkel demokrasi” denir.

Atina demokrasisi ve Roma Cumhuriyeti demokrasinin mutlak başlangıcı değildir. Demokratik yönetim pratiklerinin devlet düzeyinde belirgin bir siyasi kurumlaşmaya kavuştuğu tarihi aşamalardan biridir.

Yukarıda yüzeysel olarak gördüğümüz gibi ilkel komünal topluluklarda ekonomik sınıflar, gelişmiş özel mülkiyet ilişkileri ve bunların üzerinde yükselen ayrı bir devlet aygıtı henüz oluşmadığından, topluluğun yönetimi ile toplum birbirinden bugünkü ölçüde ayrışmış değildi. Yaşlılar kurulu, savaşçıların toplantısı, halk/kabile meclisi veya bütün yetişkin üyelerin katıldığı toplantılar, toplumsal karar mekanizmalarının parçaları olabiliyordu. Elbette bunları bugünkü genel oy, eşit yurttaşlık, anayasal haklar ve temsilî demokrasi kavramlarıyla özdeşleştirmek anakronizm olur.

“DEMİR TEKNOLOJİSİ ZEMİNİNDE ANTİK UYGARLIKLARIN EN DEMOKRATİĞİ”

Antik Yunan’ın tarihsel önemi başka yerdedir. Özellikle Atina’da demos ile kratos birleşerek demokrasi belirli bir siyasi rejim ve yurttaşlık düzeni hâline geldi. Meclis, kura, görevlerin belirli sürelerle yürütülmesi, yurttaşların doğrudan karar süreçlerine katılması gibi kurumlar gelişti. Bununla birlikte Atina demokrasisinin de sınırları dardı; kadınlar, köleler ve yabancılar siyasi yurttaşlığın dışında bırakılıyordu. Bununla birlikte Halil Berktay’a göre, Antik Yunan, “demir teknolojisine sahip Antik uygarlıkların en demokratiği” olarak da değerlendirilmektedir. İlkel anaerkil kabileden medeniyete, devlete, ataerkilliğe, hukuka, matematiğe vs. geçişi bulundukları coğrafyanın stratejik konumundan kaynaklanan bir hızlılıkta yaşadılar.

“Girift dağ silsileleriyle bölünmüş, büyük ölçekli tarıma elverişsiz, öte yandan girintili çıkıntılı kıyıları, açıklarında kolay sıçrama taşları teşkil eden yüzlerce adası ve Orta Doğu’ya yakınlığı ile ticari gelişmeye son derece yatkın Yunanistan’da, demir teknolojisinden yola çıkarak, barbarlıktan uygarlığa, kabileden devlete en hızlı geçiş biçimi…” yaşandı. Hızlı gelişme sonucu, Batı Asya’nın batısında kümelenen Yunan kent- devletleri (Aristo’nun ‘bir klanlar ve köyler birliği’ olarak tarif ettiği polisler) daha başından Mezopotamya ve Mısır’ın “hiyerarşik monarşileri”ne göre daha demokratik bir yapıdaydılar. “Bunların tipik idare şekli, cumhuriyetti. Başlangıçta, yerleşme merkezi kurulurken, silah taşıyabilen her yetişkin erkeğin bir toprak parçası (oikos) ve konseyde bir oyu vardı. Vatandaşlık, toprak sahipliğiyle (oikos reisliğiyle) özdeşti. Zamanla şefler ve şef aileleri, durumlarını pekiştirerek bir büyük toprak sahipleri sınıfı (Eupatridai) haline geldiler. Bunların yönettiği topluluk, özgür küçük çiftçilerden ve zanaatkarlardan oluşuyordu (…) Deniz ticaretinin gelişmesiyle (meta üretimi ve mübadelesinin daha yüksek bir düzeyde gerçeklemesi sonucu-dipnot) Yunanistan’a çok sayıda köle girmeye başladı. Kölelik, Orta Doğu devletlerinde çok eskiden beri mevcuttu, ama gerek Mezopotamya’da ve gerekse Mısır’da pazar için üretim (meta üretimi/FÖ) fazla gelişmediğinden, buralarda kölelik de denk savaşların sınırlı esirleriyle veya daha çok, borcunu ödeyemedikleri için özgürlüklerini yitiren eski küçük üreticilerle sınırlı kalmıştı. (Yani hâkim üretim biçimi halini almamıştı. /FÖ) Yunanistan’da ise meta üretiminin dolu dizgini gelişmesi ve bütün Doğu Akdeniz havzasını kucaklayan ticaret ilişkilerinin yoğunlaşması sonucu, kölelerin kendileri meta haline geldi.” (*3)Meta ticaretinin yoğunlaşması sürecindeortaya çıkan ve yükselen tüccar sınıfı mevcut hâkim sınıf topraklı aristokrasiyi alaşağı ederek köleci toplumun kuruluşunda rol oynadı.

KÖLECİ KADİM YUNAN DEMOKRASİSİ

Kadim Yunan demokrasisi, tamamen kendine özgü ve benzersiz köleci bir demokrasiydi.

Solon ve Klaystenes reformları, Atina demokrasisinin temel taşlarını döşeyen ve şehri aristokratik bir yönetimden tüccar egemenliğine taşıyan iki büyük dönüm noktasıdır.

Solon Reformları (M.Ö. 594) demokrasinin temeli oldu ve Solon, Atina’da zenginler ile borç sarmalındaki fakirler arasında çıkan iç savaşı önlemek için “hakem” olarak seçildi. Reformları ekonomik ve siyasi eşitliği amaçlıyordu.

Seysatiya (Yüklerin Atılması), tüm borçlar iptal edilmesiydi. Borç nedeniyle köleleştirilen Atinalılar özgür bırakıldı ve borç yüzünden köle olmak yasaklandı.

Sınıf sisteminin değişiklikler oldu. Soy klanlarına dayalı ayrıcalıklar kaldırıldı. Vatandaşlar mülkiyet ve gelirlerine göre 4 sınıfa ayrıldı. En fakir sınıf olan Thetes bile Meclis’e (Ekklesia) katılma hakkı kazandı. Halk Mahkemeleri (Heliaia) kuruldu. Sıradan vatandaşların da jüri olabileceği mahkemelerdi bunlar. Aristokrat yargıçların kararlarına itiraz etme hakkı getirildi.

Klaystenes Reformları (M.Ö. 508/7) gerçek demokrasinin doğuşuydu.

Solon’un reformları çatışmaları tamamen bitirmedi. Tiranlık döneminden sonra başa geçen Cleisthenes (Klaystenes), soy ve bölge asaletine son darbeyi vurarak gerçek anlamda “Atina Demokrasisi”ni kurdu.

10 yeni kabile (Phylai) oluşturdu.

Atina halkını coğrafi olarak (şehir, sahil, iç kesim olmak üzere) 3 bölgeye ayırdı. Her kabileye bu üç bölgeden karma topluluklar (Demeler) bağladı. Böylece eski soylu ailelerin bölgesel güç odakları yıkıldı, farklı sınıflar kaynaştı.

Beş Yüzler Konseyi (Boule’yi) kurdu.

Her kabileden kura ile seçilen 50’şer vatandaşla 500 kişilik yeni bir konsey kuruldu. Bu konsey halk meclisinin gündemini belirliyordu.

Ostrasizm (Sürgün Sistemi) adıyla öyle bir mekanizma kurdu ki, demokrasiyi korumak ve yeni tiranların çıkmasını engellemek için kurulan bir sistemdi. Halk meclisinde adı en çok yazılan kişi, şehre zarar verme ihtimaline karşı 10 yıllığına Atina’dan sürgün edilirdi.

KÖLECİ MEDENİYETİN DORUĞU OLAN ROMA DEMOKRASİSİ

Köleci medeniyetin doruğu olan Roma ise bu çizginin devamı olmakla beraber doğrudan “demokrasi”den çok cumhuriyetçi yönetim, yurttaşlık, hukuk ve karma yönetim geleneğinin gelişmesi açısından önemlidir. Senato, halk meclisleri, magistralıklar (*4) ve tribünlük (*5) gibi kurumlar sonraki cumhuriyetçi düşünce üzerinde büyük etki yaratmıştır.

Bu nedenle tarihsel gelişmeyi şöyle kurmak daha isabetli olur:

İlkel komünal toplumdaki kolektif/kabile yönetimi → sınıflı toplum, medeniyet ve devletin ortaya çıkışı → aristokratik ve monarşik yönetimlerle mücadele → Antik Yunan’da siyasal demokrasinin kurumlaşması → Roma’da cumhuriyetçi yurttaşlık ve hukuk → feodalizme karşı modern demokratik devrimler → çağdaş demokrasi.

Buradan daha güçlü bir tarih tezi çıkarabiliriz:

“Demokrasinin tarihi Antik Yunan’da başlamaz; Antik Yunan’da siyasal bir rejim olarak kurumlaşır. Demokratik karar alma geleneğinin daha eski kökleri, devlet öncesi kabile ve klan topluluklarının eşitlikçi kolektif yönetim biçimlerine kadar uzanır. Milyonlarca yıllık bir süreyi kapsar”

MÖ 509-27 yılları arasında hüküm süren Roma Cumhuriyeti temsili unsurlar taşıyan bir sistem geliştirdi. Modern anlam bir demokrasi değildi ama halk meclisleri (demokrasi), senato (aristokrasi) ve konsüller (monarşi) unsurlarını birleştiren bir anayasal sistemdi. Sistem halka oy hakkı tanıyordu, ancak zenginlerin ve soyluların (patrisyenlerin) kesin üstünlüğüne dayanan oligarşik bir yapıya sahipti.

Halk meclisleri demokratik unsurlardı. Vatandaşlar yasaları oylamak, sulh hakimi seçmek ve savaş/barış kararı almak için Comitia Centuriata (Komitiya Çenturyata) ve Comitia Tributa gibi meclislerde toplanırdı.

Yöneticiler (konsüller ve praetorlar) doğrudan halk meclislerinde oylamayla iş başına gelirdi.

Aristokratik ve antidemokratik engeller de yok değildi; zengin ayrıcalığı hep vardı. Centuriata meclisinde oylar bireysel değil grup halinde sayılır, en zengin sınıflar sayıca az olmalarına rağmen en çok oyu ellerinde tutarak seçimleri ve kararları önceden belirlerdi.

Senatonun üstünlüğü vardı; devletin maliyesini, dış politikasını ve eyalet yönetimini fiilen aristokratik üyelerden oluşan Senato yönlendirirdi.

Gündem zenginler kontrol ederdi. Atina demokrasisinin aksine halk meclisleri kendi gündemini belirleyemez, sadece soylu yöneticilerin (magistratların) önlerine getirdiği tasarıları oylardı.

17.-18. YÜZYILLARDA BURJUVA DEVRİMLERİYLE ŞEKİLLENEN MODERN DEMOKRASİ

Modern demokrasi, 17. ve 18. yüzyıl Aydınlanma düşüncesi ve burjuva devrimleriyle şekillenmiştir. 1689 İngiliz Haklar Bildirgesi, 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi ve 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi, halk egemenliği, bireysel haklar ve anayasal yönetimin temel taşlarını oluşturmuştur. Kapitalist devrimler Orta Çağ ilişkilerine darbeler vurdukça laik düzen, milli egemenlik ilkeleri birer birer hayata geçti. 19. yüzyılın sonlarından itibaren ticaret kapitalizmi tekelci aşamaya ilerledikten, burjuvazi gericileştikten, Mehmet Akif’in “Tek dişi kalmış canavar”a (emperyalizme) dönüştükten sonra demokratik devrimler aynı zamanda antiemperyalist bir içerik eklenmiş, milli demokratik devrimler aynı zamanda emperyalizme karşı vatan savaşları yataklarında gelişmiştir. Bu aşama 20. Yüzyılda emperyalizm ve milli demokratik devrimler çağının ilk demokratik devrimi, 19. Yüzyılın ortalarından beri olgunlaşıp gelişen ve 1920’lerde doruğuna çıkan Türk Devrimiyle hayat bulmuştur. 23 Nisan 1920 tarihinde milli egemenlik temelinde yükselen Büyük Millet Meclisi (Birinci Meclis) Türk Tarihi’nin en demokratik dönemidir.

Sağlıklı bir demokrasinin vazgeçilmez ilkeleri arasında başta geleni halk egemenliğidir. Bizde bu ilke Halkçılık Beyannamesi ile vücut bularak Büyük Millet Meclisinde tecelli etmiş; altı asırlık feodal saltanatın yıkılmasıyla tarih sahnesinde yer bulmuştur.

DÖRT DEMOKRASİ ÇEŞİDİ

Doğrudan demokrasi, halkın kararları bizzat aldığı model…

Çeşitli meselelerdeki referandumlar, ilkel kabile demokrasisindeki kararlara kabile halkının tamamının katılması ve benzeri.

Temsili demokrasi, halkın seçtiği temsilciler (milletvekilleri, senatörler) aracılığıyla yönetildiği en yaygın biçim…

Liberal demokrasi, bireysel haklar ve sınırlı devlet vurgusu yapan model…

Sosyal demokrasi, eşitlik ve sosyal adalet unsurlarını güçlendiren yaklaşım…

Bu demokrasi çeşitlerinin avantajlarıyla birlikte çeşitli zorlukları da barındırır.

Demokrasi, bireysel özgürlükleri korur, barışçıl iktidar değişimini mümkün kılar, yenilikçiliği ve hesap verebilirliği teşvik eder. Hatalı kararlar seçimlerle düzeltilebilir. Ancak demokrasi, “çoğunluğun diktası” riski, popülizm, düşük katılım, bilgi kirliliği ve ekonomik eşitsizliklerin siyaseti etkilemesi gibi sorunlarla karşı karşıyadır. Ayrıca demokratik kurumların güçsüz olduğu toplumlarda yozlaşma, istikrarsızlık ve kaos ortaya çıkabilir.

Demokrasi mükemmel bir sistem değildir; Winston Churchill’in ünlü sözünde olduğu gibi, ‘Bu günah ve keder dolu dünyada birçok yönetim biçimi denendi ve denenecektir. Hiç kimse demokrasinin mükemmel veya her şeyi bilen bir yönetim biçimi olduğunu iddia etmez. Hatta demokrasinin, zaman zaman denenmiş diğer tüm yönetim biçimleri dışında, en kötü yönetim biçimi olduğu söylenmiştir…’ (*6) Yine de insan onuruna, özgürlüğe ve barışçıl çözüme en yakın sistem olarak kabul edilir. Demokrasinin yaşaması, yalnızca anayasa ve kurumlara değil, aynı zamanda bilinçli, katılımcı ve eleştirel düşünen vatandaşlara bağlıdır. Her neslin demokrasiyi yeniden üretmesi ve koruması gerekir. Demokrasi statik bir hedef değil; sürekli gelişen, sorgulanan ve güçlendirilmesi gereken canlı bir süreçtir.

Burjuva liberal demokrasisi ya da özgürlükçü demokrasi, bireysel özgürlükleri, hukukun üstünlüğünü ve sınırlı devlet gücünü temel alan bir demokrasi türüdür. Halkın egemenliği (demokrasi) ile bireysel hak ve özgürlüklerin korunmasını (liberalizm) birleştirir. Yedi temel özelliği ya da liberal demokrasinin ayırdedici yedi unsuru vardır.

Bireysel hak ve özgürlükler: İfade, basın, din, örgütlenme, mülkiyet ve özel hayat gibi temel haklar anayasa ve yasalarla güvence altına alınır. Bu haklar, çoğunluğun kararıyla kolayca kısıtlanamaz.

Hukukun üstünlüğü: Herkes (yöneticiler dahil) yasalara tabidir. Bağımsız yargı, keyfi yönetimi engeller.

Kuvvetler ayrılığı: Yasama, yürütme ve yargı organları birbirinden bağımsızdır ve birbirini denetler

Serbest ve adil seçimler: Düzenli, rekabetçi, gizli ve eşit oy hakkına dayalı seçimler yapılır. Çok partili parlamenter sistem esastır.

Sınırlı hükümet: Devletin yetkileri anayasayla sınırlandırılmıştır. Aşırı merkeziyetçilik ve keyfi müdahale reddedilir.

Çoğulculuk ve hoşgörü: Farklı görüşler, inançlar ve çıkar grupları barışçıl biçimde rekabet eder. Azınlık hakları korunur.

Piyasa ekonomisiyle uyum: Genellikle özel mülkiyet ve serbest piyasa ilkelerini destekler. Ancak sosyal güvenlik ağları da bulunabilir.

Diğer Demokrasi Türlerinden Farkı

Saf demokrasi veya çoğunlukçu demokrasiden farklı olarak, liberal demokrasi sadece “çoğunluğun iradesi”ne dayanmaz. Çoğunluk bile temel hakları ihlal edemez.

Sosyal demokrasi daha fazla ekonomik eşitlik ve devlet müdahalesi vurgularken, liberal demokrasi bireysel özgürlük ve sınırlı devlet önceliklidir.

Doğrudan demokrasi halkın sürekli katılımını isterken, liberal demokrasi genellikle temsili niteliktedir.

TARİHSEL KÖKEN VE ÖRNEKLER

Liberal demokrasi, (John Locke, Montesquieu, John Stuart Mill gibi) 17.-18. yüzyıl Aydınlanma düşünürlerinin fikirlerinden beslenmiştir. 1689 İngiliz Haklar Bildirgesi, 1776 Amerikan Anayasası ve 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi önemli dönüm noktalarıdır. Bir zamanlar ABD, Kanada, İngiltere, Almanya, Fransa, İskandinav ülkeleri, Japonya, Avustralya gibi ülkeler liberal demokrasi örnekleri olarak kabul edilirdi. Ancak Batı demokrasisi denilen bu ülkelerde saf bir liberal demokratik uygulama artık tarih olmuş, emperyalist aşamaya geçildikten sonra giderek Batı Orta Çağını yaşamaya başlamıştır.

Liberal demokrasinin güçlü yanları, bireysek özgürlükleri koruması, siyasi iktidarın keyfiliğini sınırlaması, barışçı iktidar değişimini sağlaması ve yenilikçiliği teşvik etmesidir.

Ancak ekonomik eşitsizlikleri yeterince azaltamamaktadır. “Çoğunluğun tiranlığı” yerine “azınlığın (elitlerin) etkisi” riskini taşır. Popülizm, dezenformasyon ve kutuplaşma gibi tehditlere karşı savunmasız kalmaktadır.

Özetle, liberal demokrasi, halkın seçimle yöneticilerini belirlediği, ancak bu iktidarın bireysel haklar ve hukukla sınırlandığı bir sistemdir. Günümüzde en yaygın ve istikrarlı demokrasi modeli olarak kabul edilir.

John Locke (1632-1704), liberal demokrasinin en önemli felsefi temellerini atan düşünürlerden biridir. Özellikle Two Treatises of Government (Hükümet Üzerine İki İnceleme, 1689) adlı eseri, modern liberal demokrasinin teorik dayanaklarını oluşturmuştur. Locke, “liberal demokrasi” terimini kullanmamıştır (bu kavram 19.-20. yüzyılda ortaya çıkmıştır); ancak bireysel haklar, sınırlı hükümet, halkın rızası ve hukukun üstünlüğü gibi ilkeleriyle liberal demokratik düşüncenin babası kabul edilir.

1. Doğal Durum ve Doğal Haklar

Locke’a göre insanlar, siyasal toplumdan önce “doğal durum” (state of nature) içinde yaşar. Bu durum kaos değil, doğal hukukun geçerli olduğu bir özgürlük ortamıdır. 

Doğal haklar şunlardır:

Yaşam hakkı (life)

Özgürlük hakkı (liberty)

Mülkiyet hakkı (property)

Locke mülkiyeti çok geniş yorumlar; emeğin ürünü olan her şey mülkiyettir.

Bu haklar Tanrı veya doğa tarafından verilmiştir, devredilemez ve vazgeçilemezdir. Hiçbir hükümet bu hakları ortadan kaldıramaz.

2. Toplumsal Sözleşme ve Rıza

İnsanlar (özellikle mülkiyetin güvenliği ve tarafsız yargı eksikliği gibi) doğal durumdaki bazı sakıncaları gidermek için toplumsal sözleşme yaparak siyasal toplumu oluşturur. Hükümetin meşruiyeti, halkın rızasına (consent of the governed) dayanır. Yönetilenler, yönetenlere yetki verir; bu yetki sınırsız değildir. Hükümet, doğal hakları korumak için vardır, onları ihlal etmek için değil.

3. Sınırlı Hükümet ve Hukukun Üstünlüğü

Locke, mutlakiyetçi yönetimi (özellikle Thomas Hobbes’un Leviathan’ını) reddeder. Hükümetin gücü, Anayasa ve yasalarla sınırlı olmalıdır. Kuvvetler ayrılığı ilkesini savunur (yasama, yürütme ve federatif güç). Yasama organı en üstün güçtür, çünkü halkı temsil eder. Keyfi yönetim kabul edilemez; yönetim her zaman bilinen ve ilan edilmiş yasalara göre yapılmalıdır.

4. Direnme Hakkı (Right of Revolution)

Locke’un en radikal ve etkili görüşlerinden biridir. Eğer hükümet doğal hakları sistematik olarak ihlal eder, halkın rızasını kaybeder ve tiranlığa dönüşürse, halkın direnme ve hükümeti değiştirme hakkı vardır.  Bu fikir, 1688 İngiliz Şanlı Devrimi’ni meşrulaştırmış, Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi (1776) ve Fransız Devrimi’ni derinden etkilemiştir. Thomas Jefferson’ın “Yaşam, Özgürlük ve Mutluluk Arayışı” ifadesi doğrudan Locke’tan esinlenmiştir. (*7)

Montesquieu ve Kuvvetler Ayrılığı

Fransız Aydınlanma düşünürü ve hukukçusu Baron de Montesquieu (1689-1755), en ünlü eseri De l’esprit des lois (Kanunların Ruhu, 1748) adlı kitabında geliştirdiği kuvvetler ayrılığı teorisi, modern liberal demokrasilerin temel taşı haline gelmiştir.

Montesquieu’ye göre siyasi özgürlük, ancak iktidarın bölünmesiyle güvence altına alınabilir. Tek bir kişinin veya kurumun elinde toplanan güç, kaçınılmaz olarak despotizme (zorbalığa) yol açar. Bu nedenle devlet gücü üç ayrı organa bölünmeli ve bu organlar birbirini denetlemelidir.

Yasama Gücü, kanunları yapan organdır. Genellikle halk tarafından seçilen bir meclis (parlamento) tarafından kullanılır. Vergi koyma, savaş ilanı gibi önemli yetkiler de buraya aittir.

Yürütme Gücü, kanunları uygulayan, dış ilişkileri yürüten ve devleti yöneten organdır. Genellikle kral, cumhurbaşkanı veya hükümet tarafından kullanılır.

Yargı Gücü, kanunları yorumlayan ve uygulayan, uyuşmazlıkları çözen bağımsız mahkemelerdir. Yargıçlar, yürütme ve yasamadan bağımsız olmalıdır.

Temel İlkeler

Ayrılık: Üç güç aynı kişi veya aynı kurumda birleşmemelidir. 

Denetleme ve Dengeleme: Her güç diğerlerini denetleyebilmeli, böylece hiçbiri baskın hale gelememelidir. 

Özgürlüğün Korunması: “İktidar, iktidarı durdurur” ilkesiyle bireysel özgürlük güvence altına alınır.

Montesquieu bu modeli, özellikle 18. yüzyıl İngiltere’sinin anayasal monarşisinden esinlenerek geliştirmiştir (gerçi İngiltere’de güçler bugünkü kadar kesin ayrılmamıştı; o sistemi idealize etmiştir). Tarihsel Etkisi

Amerika Birleşik Devletleri Anayasası (1787): En doğrudan etkilediği belgedir. ABD’de Kongre (yasama), Başkan (yürütme) ve Yüksek Mahkeme (yargı) net biçimde ayrılmış ve birbirini denetleyecek mekanizmalar kurulmuştur.

Fransız Devrimi ve 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi: 16. madde, kuvvetler ayrılığının olmadığı bir toplumda anayasa bulunamayacağını açıkça belirtir.

Günümüzdeki hemen hemen tüm liberal demokratik anayasalar (Almanya, Fransa, Türkiye, Japonya vb.) bu ilkeden etkilenmiştir. (*8)

Karl Marx ve Friedrich Engels’in demokrasi düşünce ve siyasetleri

Marksist ideolojiye göre demokrasi, soyut bir ideal olmaktan öte, tarihi ve sınıfsal bir olgudur.

Karl Marx (1818-1883) ve Friedrich Engels (1820-1895), demokrasiyi sınıf mücadelesi çerçevesinde ele almışlardır. Onlara göre demokrasi soyut bir ideal değil, tarihsel ve sınıfsal bir olgudur. Liberal (burjuva) demokrasiyi eleştirirken, proleter demokrasiyi ve nihai olarak sınıfsız toplumda devletin sönümlenmesini savunmuşlardır.

1. Burjuva Demokrasisine Eleştiri

Marx ve Engels, kapitalist toplumdaki demokrasiyi biçimsel ve sınıfsal olarak nitelendirir. Modern devlet, “tüm burjuvazinin ortak işlerini yöneten bir komiteden başka bir şey değildir” (*9)

Seçimler, basın özgürlüğü, hukuk eşitliği gibi haklar, mülkiyet ilişkileri değişmedikçe gerçek eşitlik sağlamaz. Zengin azınlık (burjuvazi) ekonomik gücü sayesinde siyasi iktidarı elinde tutar.

Evrensel oy hakkı, işçi sınıfının olgunluğunu gösteren bir “termometre”dir; ancak kapitalizm altında tek başına iktidar değişikliği yaratmaz. Evrensel oy hakkı, işçi sınıfının örgütlülük düzeyini, bilincini ve hangi güçte olduğunu ölçmeye yarayan bir araçtır. İşçi sınıfının ne zaman ve ne ölçüde kendi çıkarlarının farkına vardığını gösterir. Burjuva demokrasilerinde seçimler ve oy hakkı tek başına sistemi değiştirmeye yetmez. Engels’e göre, kapitalist devlet mekanizması tasarımı gereği egemen sınıfın (burjuvazinin) çıkarlarını korur; bu nedenle sadece sandık yoluyla köklü bir iktidar ve sistem değişikliği (sosyalizm) gerçekleşemez. (*10)

Marksizm’e göre, liberal burjuva demokrasisi, sınıf egemenliğini gizleyen bir maskedir. “Saf demokrasi” diye bir şey yoktur; her demokrasi belirli bir sınıfın egemenliğidir.

2. Demokrasi Savaşını Kazanmak

“İşçi sınıfı devriminin ilk adımı, proletaryayı egemen sınıf düzeyine yükseltmek, demokrasi savaşını kazanmaktır.”

Bu tez, ‘işçi sınıfı önce siyasi iktidarı ele geçirmelidir’ anlamına gelir.

Evrensel oy hakkı, basın ve örgütlenme özgürlüğü gibi demokratik haklar, proletaryanın örgütlenmesi için vazgeçilmez araçlardır.

Marx ve Engels, Chartist hareketi (İngiltere), 1848 devrimlerini ve demokratik cumhuriyet mücadelelerini desteklemiş; kendilerini “demokratik komünistler” olarak tanımlamışlardır.

Engels, 1847’de şunu yazar: “Demokrasi, bütün uygar ülkelerde proletaryanın siyasi egemenliğinin zorunlu sonucudur.”

3. Proletarya Diktatörlüğü (Geçiş Dönemi)

Kapitalizm ile komünizm arasında bir geçiş dönemi vardır. Bu dönemde devlet, proletarya diktatörlüğüdür. Bu, bir kişinin veya partinin diktatörlüğü değil, işçi sınıfının çoğunluk egemenliğidir.

Amaç: Burjuvazinin direnişini kırmak, üretim araçlarını toplumun eline geçirmek ve sınıfları ortadan kaldırmaktır.

Paris Komünü (1871), Marx için somut bir örnektir. Seçilmiş ve her an geri çağrılabilir temsilciler, işçilerin aldığı ücret düzeyinde maaş, sürekli ordu yerine halk milisi, bürokrasinin tasfiyesi. Marx buna “gerçekten demokratik kurumlar” der.

Engels daha sonra açıkça belirtir: “Demokratik cumhuriyet, proletarya diktatörlüğünün özgül biçimidir.”

4. Gerçek Demokrasi ve Komünizm

Marx’ın erken döneminde (Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi, 1843) “gerçek demokrasi” kavramı vardır: Halkın kendi anayasasını ve yaşamını doğrudan belirlediği, devletin ayrı bir güç olmaktan çıktığı düzen.

İleri aşamada: Sınıflar ortadan kalkınca devlet de “söner.”

Demokrasi, sınıf egemenliğinin aracı olmaktan çıkar; çünkü yöneten-yönetilen ayrımı kalmaz.

Komünizmde “herkesin özgür gelişimi, herkesin özgür gelişiminin koşuludur.”

Paris Komünü’nün Demokratik Yapısı (1871)

Paris Komünü (18 Mart – 28 Mayıs 1871), tarihsel olarak işçi sınıfının ilk kez siyasi iktidarı ele geçirdiği ve kendi demokratik kurumlarını kurduğu kısa süreli bir deneyimdir. Yaklaşık 72 gün sürmesine rağmen, Karl Marx tarafından “emeğin iktisadi kurtuluşunun gerçekleşmesini sağlayan nihayet keşfedilmiş siyasi biçim” olarak tanımlanmıştır. Komün, burjuva parlamentarizminden köklü biçimde farklı, doğrudan, katılımcı ve hesap verebilir bir demokrasi modeli denemiştir.

1. Seçim ve Temsil Sistemi

26 Mart 1871 seçimleri: Paris’in 20 semtinde erkeklere evrensel oy hakkı ile yapıldı. Yaklaşık 90 kişilik bir Konsey seçildi. Üyelerin yaklaşık üçte biri işçilerden oluşuyordu (o dönemde Fransa’da benzeri görülmemiş bir oran).

Seçilenler “temsilci” veya “vekil” değil, mandataire (görevli, emanetçi) olarak adlandırıldı.

Geri çağırma hakkı: Seçilenler her an seçmenleri tarafından görevden alınabilir ve değiştirilebilirdi. Bu, burjuva demokrasisindeki “dokunulmazlık” ve uzun görev sürelerinin tam karşıtıydı.

Görev süreleri kısa tutuldu; sürekli denetim esastı.

2. Yasama ve Yürütmenin Birleşmesi

Komün, klasik kuvvetler ayrılığını reddetti. Parlamenter bir organ değil hem yasama hem yürütme yetkisine sahip “çalışan bir organ”dı (Marx’ın ifadesiyle: “a working, not a parliamentary body”).

Konsey, kararları alıyor ve aynı zamanda uyguluyordu.

9- On tane komisyon kuruldu

(Maliye, Savaş, Adalet, Eğitim, Geçim, Çalışma ve Ticaret, Dış İlişkiler, Kamu Hizmetleri, Genel Güvenlik vb.). Her komisyon, Konsey’e karşı sorumlu delegeler tarafından yönetiliyordu.

Başkan veya belediye başkanı yoktu; oturum başkanlığı günlük olarak değişiyordu.

3. Ücret ve Ayrıcalıkların Kaldırılması

Konsey üyeleri dahil tüm kamu görevlilerine ortalama işçi ücreti ödendi (yaklaşık 6.000 frank/yıl).

Bu önlem, kariyerizmi ve bürokratik ayrıcalıkları engellemeyi amaçlıyordu. Görev, bir “hizmet” haline getirildi, “makam” olmaktan çıkarıldı.

4. Silahlı Güç ve Güvenlik

Düzenli ordu ve profesyonel polis teşkilatı lağvedildi.

Yerine Ulusal Muhafız -silahlı halk milisi – geçti. Bu, “halkın kendi kendini silahlandırması” ilkesinin somut haliydi.

Yargıçlar ve polis görevlileri de seçimle belirleniyor, sorumlu ve geri alınabilir kılınıyordu.

5. Halkın Doğrudan Katılımı ve Denetimi

Demokrasi yalnızca seçimle sınırlı değildi. Semt komiteleri, kulüpler, Ulusal Muhafız taburları, sendikalar ve Kadınlar Birliği gibi örgütler sürekli olarak Konsey’i denetliyor, öneriler sunuyor ve kararlara müdahale ediyordu.

Yabancıların da (Leo Frankel gibi) seçilmesine izin verildi; yurttaşlık daha kapsayıcı hale getirildi.

Kadınlar oy hakkına sahip olmasa da (dönemin genel sınırlaması) aktif olarak örgütlendi ve karar alma süreçlerine katıldı.

6. Yerel Özerklik ve Federasyon Vizyonu

Komün, merkeziyetçi devlet yerine belediye özerkliği ve ileride tüm Fransa’da özgür komünlerin federasyonunu savundu. Paris, diğer şehirlere örnek olmayı amaçladı; kendi modelini dayatmayı düşünmedi.

Marx’ın Değerlendirmesi

Marx, Fransa’da İç Savaş adlı eserinde Komün’ün şu özelliklerini özellikle vurgular:

Eski devlet aygıtının (ordu, bürokrasi, polisin) parçalanması,

Gerçekten demokratik kurumların kurulması,

“Halkın halk tarafından, halk için yönetimi.”

Engels’in değerlendirmesi:

Engels de daha sonra Komün’ü “gerçekten demokratik devlet” olarak nitelendirmiştir.

Komün’ün Sınırlılıklar

Sadece 72 gün sürdü.

Versailles hükümetinin askeri baskısı altında çalıştı.

Kadınlara oy hakkı verilmedi.

İçeride Jakobenler, Blanquistler, Proudhoncular ve Enternasyonal üyeleri arasında görüş ayrılıkları vardı.

Ekonomik önlemler (işçi kooperatifleri, kira affı vb.) siyasi yapı kadar sistematik olamadı.

Özet:

Paris Komünü, seçilmişlerin her an geri alınabildiği, görevlilerin işçi ücreti aldığı, yasama-yürütmenin birleştiği, silahlı halkın egemen olduğu ve halkın sürekli denetim uyguladığı bir işçi demokrasisi denemesiydi. Bu özellikler, daha sonraki sosyalist ve komünist hareketler için (özellikle Lenin’in Devlet ve Devrim eserinde) temel referans noktası olmuştur.

Lenin’in Devlet ve Devrim Görüşü

Vladimir İlyiç Lenin’in devlet ve devrim konusundaki temel görüşleri, 1917 yazında (Ağustos-Eylül) yazdığı Devlet ve Devrim adlı eserinde sistematik olarak ortaya konmuştur. Bu eser, Marx ve Engels’in düşüncelerini (özellikle Paris Komünü deneyimini) derinleştirerek proleter devrimin devlet sorununa yaklaşımını açıklar. Lenin, burjuva devletini “ele geçirip kullanmak” yerine yıkmayı ve yerine yeni bir tip devlet koymayı savunur.

1. Devletin Doğası

Lenin’e göre devlet, sınıf karşıtlıklarının giderilemezliğinin ürünüdür.

Toplumun üzerinde duran ve giderek ona yabancılaşan bir güçtür.

Esasen özel bir zor aygıtıdır– silahlı özel birlikler: ordu, polis, bürokrasi, hapishaneler…

Bir sınıfın diğer sınıf üzerinde egemenlik kurmasını sağlayan baskı aracıdır.

Burjuva demokrasisi de dahil olmak üzere her devlet, egemen sınıfın (kapitalizmde burjuvazinin) diktatörlüğüdür. “Saf demokrasi” veya sınıflar üstü devlet yoktur.

2. Burjuva Devletinin Yıkılması

Marx’ın “İşçi sınıfı, hazır devlet makinesini ele geçirip onu kendi hesabına çalıştıramaz” ilkesini Lenin vurgular.

Proleter devrim, eski bürokratik-askeri aygıtı parçalamalıdır.

Bu aygıtı devralmak yetmez; çünkü o, burjuvazinin egemenliğini sürdürmek için tasarlanmıştır.

3. Proletarya Diktatörlüğü

Kapitalizmden komünizme geçiş döneminde devlet, proletarya diktatörlüğü biçimini alır. Bu, azınlığın (burjuvazinin) çoğunluğu (işçi sınıfı ve müttefikleri) ezdiği eski diktatörlüğün tersine, çoğunluğun azınlığı ezmesidir.

“Yoksullar için demokrasi, sömürücüler için baskı”dır.

Amaç, sömürücülerin direnişini kırmak, üretimi sosyalist temelde örgütlemek ve sınıfları ortadan kaldırmaktır.

Lenin’e göre proletarya diktatörlüğü “yarı-devlet”tir; çünkü artık azınlığı baskı altına alan bir araçtır ve sönmeye yüz tutmuştur.

4. Paris Komünü Modeli

Lenin, Marx’ın Paris Komünü analizini temel alır ve şu özellikleri “yeni tip demokratik devlet”in esasları olarak görür:

Düzenli ordunun yerine silahlı halk (Ulusal Muhafız / Sovyet milisleri).

Tüm görevlilerin seçimle gelmesi ve her an geri alınabilir olması.

Görevlilere işçi ücreti ödenmesi (ayrıcalıkların kaldırılması).

Parlamentarizmin yerine hem yasama hem yürütme yetkisine sahip çalışan organlar (Sovyetler).

Bürokrasinin tasfiyesi ve halkın doğrudan yönetimi.

Sovyetler (İşçi, Asker ve Köylü Vekilleri Sovyetleri), Lenin için bu modelin Rus koşullarındaki karşılığıdır.

5. Devletin Sönümlenmesi

Sosyalizm aşamasında (komünizmin alt aşaması) devlet hâlâ vardır, çünkü eşitsizlikler ve “burjuva hukuku” kalıntıları devam eder.

Komünizmin üst aşamasında (“Herkesten yeteneğine göre, herkese ihtiyacına göre”) sınıflar ortadan kalkar, zor aygıtına gerek kalmaz.

Devlet “söner”, kendi kendine yok olur. Bu, anarşistlerin hemen “devleti kaldırma” talebinden farklıdır; Lenin, geçiş döneminde devlete ihtiyaç olduğunu savunur.

5. Devletin Sönümlenmesi

Lenin, anarşistlerin “hemen devleti kaldırma” talebini eleştirir. Devlet birdenbire yok olmaz. Sosyalizm aşamasında (komünizmin alt aşaması) hâlâ “burjuva hukuku” kalıntıları vardır; bu yüzden devlet varlığını sürdürür.

Komünizmin üst aşamasında (“Herkesten yeteneğine göre, herkese ihtiyacına göre”) sınıflar ve sınıf çatışması ortadan kalkınca devlet de kendi kendine söner.

• Demokrasi, sandıktan daha fazlası
• Demokrasi, sandıktan daha fazlası2
• Cumhuriyet’in fikri mimarı
• Gazeteciler Birçok İlde ve Antalya’da sokağa indi
• 63. Altın Film festivali kortej Yürüyüşüyle başladı